18 gottfried von strassburg
 


νοέμβριος 25 2009 (ώρα:02.47)
 
   

: ή γοδεφρείδος τού στρασβούργου 

ή : τριστάνος και ιζόλδη

ο πρώτος ευρωπαϊκός μας μύθος βαρέως υπονομευτής τής χριστιανικής ηθικής

ή : η πρώτη γαλλογερμανική συνεργασία πάνω στον αρχαιότερο ιρλανδοαγγλικό έρωτα

 

 

 

                      
 ο gottfried von strassburg διαβάζει τόν τριστάνο και τήν ιζόλδη στους φίλους του : μικρογραφία
 τού 13οο, περίπου 2οο χρόνια μετά τόν θάνατό του (από τό χειρόγραφο manessische lieder)

 

 

αφιερώνεται στην κατερίνα που μια ανάρτησή της μού `δωσε τήν ιδέα γι` αυτήν εδώ     

   για έναν μεγάλο (τεράστιο) ευρωπαϊκόν μας συγγραφέα σήμερα ο λόγος κι ένα έργο με (κάτι λιγότερο από) 20.000 στίχους στα (αρχαία) γερμανικά, που τέλειωσε κάπου στο 1200  [ ήταν η εποχή τού ευρωπαϊκού μεσαίωνα που ονομάζεται και «πρώτη αναγέννηση», (ίσως σημαντικότερη από τήν «γνωστή» σε όλους δεύτερη), η εποχή τών γάλλων τροβαδούρων (και τρουβέρων), η εποχή τών γερμανών ερωτοτραγουδιστών (minnesänger), η εποχή τού δάντη,  – η εποχή με άλλα λόγια τής μεγάλης αραβικής επιρροής πάνω στην ευρωπαϊκή τέχνη, τήν φιλοσοφία και τήν επιστήμη ( : σήμερα μια «σύνδεση» γνωστή σε όλους όσους ασχολούνται (σοβαρά), τότε μια άποψη «περίεργη» που διατύπωσε πρώτος ο σταντάλ, ο οποίος ήταν σε θέση να  μιλήσει ευθαρσώς για αυτή τή «σχέση» εξαιτίας τής δικιάς του φιλικής σχέσης με τόν γάλλο μεσαιωνολόγο φωριέλ (εμείς τόν ξέρουμε από τήν συλλογή του τών δικών μας μεσαιωνικών τραγουδιών (δημοτικών, όπως τά λέμε)... < ο claude fauriel έμαθε ελληνικά για νά `ρθει εδώ – μεσούσης ακόμα τής επανάστασης – να τά καταγράψει, και ήταν ο πρώτος (με μεταγενέστερον κυρίως τόν γερμανό arnoldus passow που επίσης κατέγραψε...) (εμείς ως έλληνες πάντως απ` αυτούς κυρίως τά πήραμε, αργήσαμε να καταγράψουμε οι ίδιοι και σε μεταγενέστερες προφορικές εκδοχές...) (εδώ υπάρχει μια μικρή και ερασιτεχνική ιστορική αναδρομή έγκυρη όμως νομίζω, ως προς τά γεγονότα τής ανακάλυψης και καταγραφής, και ας διαβαστεί με ελαφριά επιφύλαξη για τίς υπόλοιπες θεωρητικές αναλύσεις > ]. Ο μύθος τού επίμονου και αμαρτωλού έρωτα τής Ιζόλδης και τού Τριστάνου είναι παλιότερος από τό έργο τού γοδεφρείδου, και τό πρώτο κείμενο τού μύθου αυτού είναι στα γαλλικά – παρ` όλο που από τήν αρχή του ο μύθος περιγράφει τά βάσανα τού έρωτα ανάμεσα σε μια πριγκήπισα από τήν ιρλανδία κι έναν ιππότη από τήν κορνουάλη – που μέσω τού γάμου της γίνεται κι ανηψιός της.  Στους συνδέσμους που σάς δίνω μπορείτε να βρείτε κάποιες πληροφορίες για όλ` αυτά, και σίγουρα θα ξαναμιλήσουμε για τόν μεγάλο γερμανό... Προς τό παρόν είχα κέφι σήμερα να σάς παραθέσω αποσπάσματα από ένα βιβλίο.

   να πω μόνο ότι τό (ενδο–ευρωπαϊκό) «σκάνδαλο» που αποτέλεσε ο «τριστάνος» σίγουρα δεν έχει κοπάσει, αν και πια «αποκρύβεται» : υπάρχει εντούτοις άφθονη βιβλιογραφία όπου μπορεί κανείς να ανιχνεύσει, μέσα από τίς προσπάθειες τών φιλολόγων να «τακτοποιήσουν» τόν γοδεφρείδο θεωρητικά (όπως κάνουν άλλωστε, συνεχώς, και με τόν δάντη – σαφώς γνωστότερον και «σημαντικότερον» – ), μπορεί να δει λοιπόν κανείς πόσο η «οπτική» τού έργου ενόχλησε (και ενοχλεί) – ακριβώς γιατί αποτέλεσε τόν δημοφιλέστερο ίσως κοινό ευρωπαϊκό μύθο μέχρι τίς μέρες μας – με άπειρες «προσαρμογές», και προσπάθειες «συμβιβασμού» τής άθεης ή ειδωλολατρικής του λογικής με τήν σημερινή  εκδοχή τής χριστιανικής ηθικής : η κυριότερη (και γνωστότερη για να μην πω και δημοφιλέστερη) προσπάθεια (κακοήθους) αλλοίωσης (και τής μορφής και τού περιεχομένου τού Τριστάνου) προήλθε από τόν βάγκνερ – και τήν απολαυστικότερη μορφή επίβίωσής του ώς τά «έγκατα» τού μοντερνισμού τήν χρωστάμε σίγουρα (και είμαστε χαρωπά ευγνώμονες γι` αυτό) στον ανήλεα και θλιμμένα σατιρικό ιρλανδό παπά τόν λώρενς στερν και τόν tristram shandy του.

   τ ό παρακάτω απόσπασμα είναι σίγουρα ευμενώς φανατισμένο...

 

   franz kline, untitled 1961, national museum of american art, washington dc

 

 

   / ... /

   Όμως αυτό είν` τό πρόβλημα : δεν πρέπει καθόλου να τό δούμε αυτό σαν παράδοξο : η καθυστέρηση και η παραίτηση τού βάγκνερ από τό ρίσκο τού μοντερνισμού ούτε επιφανειακή στο έργο του είναι (πάει ώς τό κουκούτσι τής ίδιας του τής μουσικής – ακόμα και τών σκηνοθετικών του ευρημάτων) αλλά και εξηγεί απ` τήν άλλη περίφημα τήν όλο και πιο απειλητικά εξαπλωνόμενη σήμερα δημοφιλία του (μέσα σ` αυτήν τήν στιγμή) (όπου ο πουριτανισμός εγκαθιδρύεται ξανά και αντεπιτίθεται πλήρως) : επιτίθεται στον διθυραμβικό δηλαδή μ` άλλα λόγια και ελεύθερο έρωτα : κι έχουν πετύχει ουκ ολίγα αυτή τή φορά : η απελπισμένη τους ελπίδα ότι θα ξεχαστεί τελείως ο έρωτας είναι τόσο ζωντανή όσο ο ίδιος ο θάνατος : απλώς χρειάζεται κάποια στιγμή μια συμπληρωματική και εκ νέου κριτική τής βλακείας, επιβοηθητική αυτής που τής έκανε ο νίτσε όταν ήτανε στα καλύτερά του. 

 

κι αν έρθει η νύχτα
κι αν σημάνει η ώρα
.........



   Μπορεί να τό πει λοιπόν κανείς ευθαρσώς, κατά πρώτον ότι η ίδια η ιδέα ακριβώς τού leitmotiv είναι μια ιδέα ταπεινωτική γι` αυτόν που ακούει, μάλιστα : είναι δηλαδή μια βρισιά : ναι ας τό πούμε ξεκάθαρα : πρόκειται για τήν εισαγωγή μιας ιδέας τόσο προσβλητικής όσο θα `τανε κι η μεταγραφή τών κλασικών εικονογραφημένων σε ήχους : Ας αφήσουμε που κι η ιδέα, κατά δεύτερον, μιας ορχήστρας που δεν φαίνεται και μόνο ακούγεται – κάτω ή πίσω απ` τήν ορατή μας σκηνή – είναι μια πρόβλεψη (καθόλου δεν τόν τιμάει η προφητεία δε αυτή) τού λαϊκού σινεμά : τό σύνολο τού έργου του αποτελεί μ` άλλα λόγια, απ` όποια πλευρά κι αν τό δεις τό προκεχωρημένο φυλάκιο τής μαζικής ή γνωστής μας κουλτούρας : Απορώ πώς ο αντόρνο που ήταν τόσο αυστηρός με τίς αμερικάνικες ευκολίες (και που δεν ήταν πάντα ευκολίες – πολλές φορές ήταν η δική του η τύφλα) αποδείχτηκε τόσο εύκολα ευάλωτος στις γερμανικές ευκολίες κι αρλούμπες. (Αλλά ίσως εξηγείται αυτό ψυχολογικά – πράγμα που δεν μάς ενδιαφέρει εδώ αυτή τή στιγμή). 

 

.........
οι μέρες φεύγουν εγώ
παραμένω



   Και φυσικά είναι, κατά τρίτον, η εξαθλιωτική μεταχείριση τής ιστορίας τού τριστάνου (όχι είναι αδύνατο να μην τό θέσω τώρα εδωπέρα αυτό) ναι, δεν μπορούμε να τό αγνοήσουμε (ή να σάς αφήσω να τό αγνοήσετε) αυτό τό έξοχο κείμενο : Αχ όσοι διαβάσουν τήν γερμανική εκδοχή τού έπους θα μέ καταλάβουν ! Μόνο με τόν όμηρο μπορεί να συγκριθεί αυτό τό σχεδόν πεζογράφημα – δεν ξέρω τό γαλλικό δηλαδή απ` τό οποίο προήλθαν τά άλλα (τό αγγλικό είναι κάπως μονοδιάστατα περιπετειώδες που θα `λεγε κι ο αριστοτέλης) πάντως ο γοδεφρείδος είναι σίγουρα μοναδικός : [ κι αυτή η ανάμεικτη αλληλοδημιουργία η αλληλοεπίδραση και η αλληλοαντιγραφή, πόσα δεν λέει για τήν ενότητα τού ευρωπαϊκού τού χώρου και τήν στέρεη κοινή ακομπλεξάριστη, και φιλική και ενιαία αρχή του ; ] Όμως, κακά τά ψέμματα, τό γερμανικό τού γοδεφρείδου απ` τό στρασβούργο μας είναι τό πιο έξοχο κείμενο απ` όλα : δεν έχει βέβαια, μπορεί να τό παραδεχτεί κανείς τήν τεχνικά άρτια και καλοδουλεμένη ας πούμε τή δομή που έχουν οι αντιπαθητικές οι περιπέτειες τού οδυσσέα μας  [ και μην ξεχνάμε ότι γερμανοί ήταν κι αυτοί που είδανε τόσο ολοκάθαρα, πόσο αυτός νοιαζότανε μονάχα δηλαδή για τά λεφτά ] * αλλά να μην ξεχνάμε κιόλας κι ότι στον όμηρο αυτό μπόρεσε και επιτεύχθηκε γιατί επενέβησαν χρόνια πολλά επεξεργασίας από αλλεπάλληλες κατασταλάξεις και εμπνεύσεις : όμως, όσοι διαβάσουνε τό κείμενο τού στρασβουργιανού τού γοδεφρείδου μας και δεν αντιληφθούνε, δεν παραδεχτούν αμέσως, πως μόνο με τόν όμηρο μπορεί να συγκριθεί, θα είναι επειδή θα `χουνε πέσει θύματα προκαταλήψεων και τύφλωσης – πράγματα που αποστερούνε δηλαδή τόν άνθρωπο απ` τή χαρά κάθε ζωής και τέχνης : σίγουρα τό μεσαιωνικό (τόσο ανατρεπτικό κι επαναστατικό στον τρόπο που αντιμετωπίζει όλα γενικά τά πράγματα, ώστε δεν τόλμησε ούτε κι ο ίδιος βέβαια να τό τελειώσει ! ) ίσως δεν έχει όντως τήν σφιχτή και αυστηρή λιτότητα τού ομηρικού, έχει όμως όλην τήν αθώα εκείνη χάρη, τήν απροσποίητη τήν παιδικότητα και ειλικρίνεια τού παιχνιδιού, και πάνω απ` όλα τόν ερωτισμό – μην τό ξεχνάμε ούτε στιγμή αυτό – μιας νεογέννητης ας πούμε μεγαλοφυίας :

   Έχει τή γοητεία δηλαδή τού βλέμματος και τού μυαλού που δεν γονάτισε μπροστά σε κανενός είδους προηγούμενο και προϋπόθεση, και που «δεν ξέρει στην κυριολεξία τίποτα», παρά ανιχνεύει και τήν φύση και τήν γενική πραγματικότητα σαν έργο τέχνης τών πρωτόπλαστων που ανακαλύπτουνε πρώτη φορά τήν ομιλία : Αυτό τό πράγμα έγινε μία φορά στα αρχαϊκά (...) και ξαναγίνεται στη μεσαιωνική ευρώπη (...) που διαθέτει όλην τήν τόλμη τής αρχαϊκής αισθητικής πίσω από τήν οποία πάνω απ` όλα διακρίνουμε (εάν δεν είμαστε φιλόλογοι και κριτικοί τελείως μαγκωμένοι από τίς γνώσεις μας) διακρίνουμε μια διάθεση για διερεύνηση κι απόλαυση τού ίδιου μας τού σώματος, τής ίδιας μας τής σκέψης από τήν αρχή : και μ` επιστέγασμα – και τέλος θα `λεγε πάλι κανείς – εδώ τόν δάντη : Τί άθεο λοιπόν τό κείμενο τού γοδεφρείδου μας – πόσο μοντέρνο συνεπώς – που, κιόλας, προηγήθηκε ^ , δεν είν` τυχαίο που ο σταντάλ διάλεξε έτσι όνομα γερμανικό όταν υπόγραφε τό έργο του (κάποιες σελίδες μεσαιωνικές τόσο τού γοδεφρείδου στα γερμανικά όσο και μέσα από τήν νέα ζωή τού δάντη μας λες τόν προετοιμάζουνε περίφημα σε τούτη τήν περίπτωση : διάλεξε επομένως όλη του τή ζωή να έχει όνομα γερμανικό σαν γράφει τά βιβλία του και ιταλός να γράψει η επιγραφή πως ήτανε στον τάφο του όταν πέθανε.) Διότι – εντελώς στανταλικά θα λέγαμε – ο γοδεφρείδος δεν διστάζει να ενσωματώσει και ολόκληρες σελίδες θεωρητικές, και παρεκβάσεις ακόμα και αυτοβιογραφικές, μες στην υπόθεση – και η περιγραφή του τής ερωτικής κατάστασης είναι διεξοδική και αναλυτική σαν ψυχανάλυση : οι αλλεπάλληλες αμφιβολίες του κι οι αμφιταλαντεύσεις, οι αυτοενδοσκοπήσεις, οι αυτοαμφισβητήσεις, οι δισταγμοί, και τά βασανιστήρια τής κοινωνικής αποδοχής (όπως και τό άλλο, τό μεγάλο, και μυστήριο βασανιστήριο τής κατανόησης – και τής αποδοχής – τού άλλου) είναι περιγραφές, όχι μονάχα απολύτως χειραφετημένες στην μοντερνικότητα που εσωκλείουνε, αλλά επιπλέον και γεμάτες χιούμορ – πρόκειται μ` άλλα λόγια για ένα γράψιμο κατακλυσμικό ασταμάτητο αδίστακτο, ώριμα κι ολοκάθαρα επαγγελματικό και πλήρες. Και δεν είναι μόνο οι σκηνές επάνω στο καράβι, αλλά και όλη η υπόλοιπη ιστορία : Αρκεί όμως να σκεφτεί ίσως κανείς (ας πούμε ως αρχή) με τί υπέροχα αθώο και χειραφετημένο τρόπο εκμεταλλεύεται ο γοδεφρείδος μία σύμβαση που διαφορετικά θα τόν καθήλωνε με τήν πουριτανική της τήν στενότητα και τήν αγκύλωση : μιλάω για τό αρχικό τό σχέδιο με τό οποίο ξεκινάει αυτός ο έρως, σχέδιο που θυμίζει ηθικολογική βέβαια αναστολή, ο τρόπος όμως που ο γοδεφρείδος τό επεξεργάζεται αυτό, στέλνει και παραπέμπει και θυμίζει, ίσια θα `λεγα, στη διαλεκτική τών σοφιστών : Και είναι μάλιστα, λες και αυτός κάνει μια άμεση – και επί λέξει θα `λεγα – αναφορά στην υπεράσπιση τού έρωτα εκ μέρους τού γοργία – τόν οποίο κανείς δεν ξέρει κιόλας αν τόν είχε καν διαβάσει : Τό αρχικό εύρημα απ` τό οποίο δεν μπορεί βέβαια ο μύθος να αποσπαστεί, είναι ότι οι δύο εραστές πρώτα αλληλομισούνται, και θα ερωτευτούν αργότερα, μονάχα με τή διαμεσολάβηση τού φίλτρου, τυχαία, θα `λεγε κανείς ή μάλλον κατά λάθος : κι αυτό θα γίνει πάνω στο καράβι (σ` ένα κινούμενο δηλαδή έδαφος που φεύγει και γλυστρά) με τό οποίο ταξιδεύει αυτή να πάει να παντρευτεί τόν άντρα που καθόλου βέβαια δεν αγαπάει, ούτε τόν ξέρει καν, κοινό μοτίβο αιώνες τώρα στη ζωή τών γυναικών : και όχι απλώς στην τέχνη : Αυτός λοιπόν τήν συνοδεύει προστατευτικά, τό φίλτρο δε από τήν άλλη τό ετοίμασε μια φίλη της, με αγάπη και ενδιαφέρον βέβαια, ώστε να τό πιούνε ένα βράδυ με τόν άντρα της τόν μέλλοντα, να κάνει όλη τή μελλοντική ζωή τους πιο υποφερτή : Στο έργο αυτό λοιπόν αντί τό φίλτρο να τήν καθηλώσει τήν υπόθεση σε μία τυπολατρική ηθική, γίνεται αντιθέτως ο ιμάντας που τό εκτοξεύει στην πιο ανηθικολόγα λογική, τήν πιο υπονομευτική θεώρηση : ο μεσαιωνικός μας τότε εκμεταλλεύεται με απίστευτο ρεαλισμό και χιούμορ τό λάθος που γίνεται – να πιουν τό φίλτρο ο τριστάνος κι η ιζόλδη δηλαδή, μια μέρα όταν τό καράβι τους σταμάτησε σ` ένα λιμάνι για ξεκούραση : (κι όλο τό πλήρωμα έχει βγει πια στη στεριά για να διασκεδάσει ή και να ξεκουραστεί λιγάκι) – αυτοί οι δύο δε, μένουνε κατηφείς και άκεφοι επάνω στο κατάστρωμα, και πλήττουνε εκ παραλλήλου και οι δυο (θανάσιμα) μ` αυτήν τήν επιπλέον αντιπάθεια που έχουν δηλαδή αναμεταξύ τους : Έτσι, σε μια εντελώς ανθρώπινη προσπάθεια να ξεπεράσουνε τήν αθυμία τους αποφασίζουνε να πιουν κι αυτοί λιγάκι : λίγο κρασί να διασκεδάσουνε σαν άνθρωποι : όμως τό εύρημα αυτό παίρνει τή θέση μίας στέρεης πραγματικότητας, που ξεπερνάει τήν χριστιανική τήν ηθική και συναντάει τήν αρχαία αντίληψη εκείνη για τό δικαιωμένο όσο και ανεξήγητο ταυτόχρονα τού πάθους τού ερωτικού, – πράγμα που η αρχαία λογική τό τακτοποίησε θαυμάσια, αποδίδοντάς το στην παντοδυναμία ενός μικρού παιδιού – ενός θεού – ο οποίος βέβαια ως θεός είναι κι ανίκητος (και επομένως εάν τούς στοχεύσει αυτός δεν έχουνε καμιά ευθύνη εκείνοι πλέον για τό πάθος τους, κι αντίθετα, είναι και επιπλέον απόδειξη θρησκευτικής εντέλει ευσέβειας τό να υποκύψουνε κιόλας στη θέλησή του) – αυτή είναι ακριβώς η υπεράσπιση που κάνει ο γοργίας παίζοντας, όπως λέει και ο ίδιος και για δική του ευχαρίστηση, στο εγκώμιο που έγραψε για τήν ελένη – : και τό οποίο η νεογέννητη κι αθώα σκέψη τού μεσαίωνα, φορτωμένη από τά επιπλέον χριστιανικά που μεσολάβησαν, βρίσκει τόν τρόπο να τό μεταλλάξει και να τό μεταποιήσει και να τό τακτοποιήσει τώρα πια, αποδίδοντάς το σε μια νέου τύπου θεότητα, τήν μεσαιωνικά απολύτως δηλαδή αποδεκτή και ακριβώς ίσως γι` αυτό επίφοβη μαγεία.

   Η πραγματικότητα λοιπόν αυτής τής ανεξήγητης δύναμης βαραίνει έκτοτε σαν τό πιο ατράνταχτο και οικουμενικό ας πούμε, και λογικό ας πούμε, γεγονός, επάνω στην υπόθεση, έτσι ώστε με τήν ελαφρά αυθαιρεσία τής καταγωγής της να αποκτάει μια τέτοια, λογική όμως, διαύγεια, ώστε να ταυτιστεί θαυμάσια με τήν προηγηθείσα αυθαιρεσία τής θέλησης ενός θεού και εκεί να μείνει. Όλο τό υπόλοιπο έργο δεν κουνιέται ρούπι, ούτε αμφισβητεί ποτέ αυτήν τήν αρχή. Αλλά με έναν εξαντλητικό και στέρεο ρεαλισμό, κι ένα αχόρταγο και αυτονόητο (κι ήρεμο) χιούμορ να περιγράφονται μετά όσα προέκυψαν : Ετούτα δε που προέκυψαν είναι σαφή και καθαρά : είναι, με λίγα λόγια, τό τί γίνεται όταν δυο άνθρωποι είναι ερωτευμένοι διαρκώς και επιμόνως, και μονίμως : Εάν μπορούσανε να παντρευτούν, η ιστορία βέβαια θα σταμάταγε, μα τό πολύ ανήθικο όμως τής υπόθεσης είναι ότι εκείνη είναι εκ τών προτέρων σίγουρο ότι θα παντρευτεί έναν άλλον : και όμως, αυτοί οι δύο δεν θα είναι εραστές από μακριά, ούτε και θα πονάν ματαίως (ή πλατωνικώς) ο ένας για τόν άλλον : θα είναι μονίμως και επιμόνως όντως εραστές, κι όλες τους οι ίντριγκες θα είναι αθώα και καθαρά και μόνιμα, προσανατολισμένες εκεί πάνω : πάνω στο πώς θα κοροϊδεύουν δηλαδή συνέχεια τούς άλλους, για να βρίσκονται όποτε μπορούν στο ίδιο κρεβάτι οι δυο μαζί : ας τό ξεκαθαρίσουμε : αμφιβολίες και οδύνες υπάρχουνε συνέχεια στον κόσμο αυτόν, αλλά όχι, ποτέ, για τό αν αυτό που κάνουνε είναι ή όχι δηλαδή σωστό : αυτό δεν τίθεται ποτέ ούτε αμφισβητείται : ο έρωτας είναι απολύτως νόμιμος, παράνομα είναι τά εμπόδια που τού τίθενται, κι αυτό είναι ένα πράγμα που διαχέεται με τέτοια βίαιη άνεση σε όλο τό βιβλίο ώστε τό μετατρέπει στο πιο έξαλλα ερωτογόνο κείμενο που θα μπορούσε να γραφτεί : και πέρα όμως απ` αυτό, έχει και τέλειο χιούμορ : Δεν θα καθίσω τώρα εδώ να περιγράψω κείνην τήν καταπληκτική σκηνή που θυμίζει κωμωδία αμερικάνικη (έχουμε δει κιόλας μία τέτοια σκηνή όσοι θυμόμαστε) σκηνή που γίνεται στο δωμάτιο τού παντρεμμένου πλέον δηλαδή τού ζευγαριού όταν ο τριστάνος κάνει δοκιμές πώς θα προσγειωθεί πηδώντας από μακριά επάνω στο κρεβάτι τής ιζόλδης ώστε να μην πατήσει τήν παγίδα που `χει απλώσει ο άντρας της κάτω από τό κρεβάτι και τόν πιάσει : περιγραφές λεπτομερείς και ασταμάτητες τών πηδημάτων, τής αποτυχίας, και τά λοιπά : Ούτε θ` ασχοληθώ με κείνην τήν εκπληκτική σκηνή που δίνει μια πραγματικά ολοκληρωμένη καλλιτεχνική διάσταση σ` αυτόν τόν σύζυγο, όταν μετά από πολλές πια δοκιμασίες και παγίδες που τούς έχει στήσει, και από τίς οποίες αυτοί εξέρχονται έστω και τελευταία στιγμή έστω και διά τής βίας (με πλήθος πονηριές) (και τήν καλή τους τύχη – λες κι επιζεί ακόμα η αφροδίτη ως δύναμη μες στον μεσαίωνα) (διότι εδώ δεν είναι πλέον θέμα φίλτρου) τά βγάζουν πέρα λοιπόν τότε σ` όλ` αυτά και εξέρχονται αθώοι, κι όταν τόν έχει πείσει πια η ιζόλδη αυτόν τόν σύζυγο ότι δεν τρέχει τίποτα κι ότι μπορεί ακίνδυνα να τόν αφήσει τόν τριστάνο πια να ξαναμπεί στ` ανάκτορο από τήν εξορία που τόν έστειλε, αυτός ο σύζυγος ξάφνου λοιπόν παρατηρώντας τους στο δείπνο στο τραπέζι (στο μεσαιωνικό τό γεύμα τά συμπόσια) διαπιστώνει (με πόσο πόνο ζήλεια και καϋμό αυτός) (γιατί είναι και ο ίδιος δηλαδή ερωτευμένος) (χωρίς να έχει πιεί φίλτρο αυτός) ότι καμιά φορά από μακριά όπου κάθονται ο ένας απ` τόν άλλον στο μεσαιωνικό τραπέζι, σαν τραπέζι ενός μοναστηριού, κοιτάνε ο ένας τόν άλλον φευγαλέα με έναν τρόπο που τόν κάνει άνω–κάτω και τόν αναστάτωνε : είναι ερωτευμένοι καταλήγει αυτός τότε μέσα του, πάει τελείωσε, ό,τι κι αν λένε, ο τρόπος που κοιτιώνται είναι ομιλητικός απόλυτα, δεν παίρνει άλλη συζήτηση : Τί κάνει λοιπόν τότε αυτός ο τόσο βάρβαρος και μεσαιωνικός δηλαδή άνθρωπος ;  Απλούστατα σύμφωνα με τά ήθη τους που δυστυχώς ακόμα δεν τά έχουμε, κι είναι χαμένα, τούς παίρνει εκεί παράμερα κι ενώ αυτοί χλωμιάζουνε και κοκκινίζουνε αλληλοδιαδόχως (διότι δεν ξέρουνε τώρα τί τούς περιμένει πια, ένα σωρό ήδη αναγκαστικοί χωρισμοί έχουν προηγηθεί, περάσανε) αυτός τούς λέει : Ακούστε να σάς πω, τώρα επιτέλους τό κατάλαβα, πάει τέλειωσε : εσείς οι δυο είσαστε ερωτευμένοι μην τό αρνιέστε δεν θέλω άλλα ψέμματα είσαστε ερωτευμένοι δηλαδή τελεία και παύλα : πρέπει να είσαστε μαζί αυτό είναι όλο. Αυτό που θέλετε λοιπόν, αυτό θα γίνει : Άντε πηγαίνετε στην ευχή και φύγετε από δω. Και τούς διώχνει και τούς δυο πλέον μαζί, να φύγουν ανενόχλητοι από τό παλάτι. Και φεύγουνε πιασμένοι χέρι–χέρι ενώ αυτουνού σπαράζει η καρδιά του : άλλοι καιροί και άλλα ήθη δηλαδή.

   Η φυγή πλέον τών πρωτόπλαστων ; (και ο διωγμός τους από έναν θεό που έχει μετατραπεί τώρα σε σύζυγο ; ) αλλά θα γίνουν όλα τώρα πια αντεστραμμένα : Τώρα θα φύγουν απ` τήν κόλαση και θα γυρίσουν στον παράδεισο : θα ζήσουνε μέσα στη φύση και στο δάσος μακριά από τά ψέματα, μες στην αλήθεια τήν πρωταρχική : και ξάφνου τήν φοβώνται τήν αλήθεια τήν πρωταρχική : (δεν βλέπουμε σκηνές πορνό εδώ, είναι ο σταντάλ που μάς μιλάει : ) παράδεισος μπορεί να μην υπάρχει, γιατί κάθε παράδεισος έχει σημαδευτεί από τήν κόλαση που ακολούθησε : νά η ιστορία που είναι μόνιμα παρόν και μάς κολάζει διασκεδάζοντας : η ενοχή και η ντροπή τούς πιάνει και τούς ξετινάζει επιτέλους στα σημεία : τώρα που είναι εντελώς ελεύθεροι τό κάνουνε ίσως καλύτερα, αλλ` όμως δεν κοιμούνται πια αγκαλιασμένοι : Είναι ανάμεσά τους ένα φοβερό σπαθί, τό βάζει εκείνος να κοιμούνται χώρια : (Μπορεί να είναι και η αντιπάθεια τού ανθρώπου που `μαθε να κρύβεται – και να πιστεύει καταβάθος μοναχά στον φόνο – στον πολιτισμό αυτόν – μια αντιπάθεια για τήν απόλυτη ελευθερία < τής ζωής > που τότε τόν πλακώνει). Μπορεί να είναι, επιπλέον, και μια πρώτη νύξη για τήν αλλοτροίωση που `χει πλακώσει εμάς αιώνες τώρα – και που όπως λέει και η ψυχανάλυση, τί φίλτρο και ξε–φίλτρο, η απαγόρευση είναι αυτή που σέ καυλώνει πιο πολύ. Μες στον παράδεισο λοιπόν, ανασυστήνουν τελετές μιας κόλασης, γιατί σ` αυτήν συνήθισαν! τί θαύμα! Όμως, ακόμα κι αν αυτό είναι ένα τέλος μεγαλοφυές, τό έργο δεν τελειώνει εκεί : Όχι, τό έργο είπαμε είναι σταντάλ, δεν θα μπορούσανε μακριά από τήν κοινωνία τών ανθρώπων : Ίσως εδώ ο μεσαιωνικός να είναι ο πιο ρεαλιστής απ` όλους (μας) : Κάτι τούς λείπει, πάντως, κι έτσι : Γυρίζουνε : τό έργο δεν είναι ηθογραφία, είπαμε, είναι φρόϋντ στην καλύτερη του τή στιγμή, μαρκούζε τήν στιγμή του τήν συνηθισμένη.

   Και μήπως δεν είναι σταντάλ, εκείνη η καταπληκτική σκηνή, που `χει προηγηθεί βεβαίως, όταν σε έναν απ` τούς αναγκαστικούς τούς χωρισμούς τους που αυτός βρίσκεται εξόριστος σε ένα μακρινό παλάτι, και κάνει ανδραγαθήματα, ως συνήθως τότε αυτοί, και αποκτάει (επειδή τό θέλει αντί για μια γυναίκα που τού πρόσφεραν) (βέβαια, τό μεγάλο δίδαγμα τού γοδεφρείδου, να τό πούμε και αυτό, είναι ότι ο έρωτας μόνο όταν είναι αμοιβαίος έχει νόημα) εκείνος ως βραβείο κάτι που είναι δυνατόν να τόν παρηγορήσει έστω και λίγο από τόν πόνο του ;  Δεν θα πω τώρα εδώ όλο τό έργο φυσικά, μα τέλος πάντων πρόκειται για ένα μικρό, πολύ μικρό σκυλάκι, που έχει δεμένο στον λαιμό του μ` ένα φιόγκο ένα κουδούνι μικροσκοπικό κρυστάλλινο, τό οποίο όταν ηχεί, είναι τόσο ωραίος ο ήχος του, ώστε για λίγο είσαι ευτυχισμένος. Και πράγματι, όταν τ` ακούει ο τριστάνος, ξάφνου γίνεται τόσο καλά : αυτό στην κυριολεξία τόν εκπλήσσει, ναι, γίνεται για λίγο ευτυχής. Δεν νιώθεται πια η πληγή. Κι όμως, τί κάνει ; Απλούστατα τό στέλνει σε αυτήν : για να ανακουφίσει εκείνης δηλαδή τόν (βέβαιο) πόνο : Κι αυτή τότε τί κάνει ; Παίρνει βεβαίως έκπληκτη τό δώρο του και γίνεται για λίγο και αυτή ευτυχισμένη (τό δικαιολογεί μάλιστα επιτούτου και στον άντρα της ότι είναι δώρο δήθεν από τήν μαμά) και γίνεται ευτυχισμένη πια για λίγο και αυτή όταν βρίσκεται δηλαδή μαζί με τό σκυλάκι αυτό κι ακούει κείνο κει τό γυάλινο κουδούνι. Λοιπόν τί κάνει τελικά ; Τί σκέφτεται ; Τί άλλο να σκεφτεί : απλούστατα, ότι δεν πρέπει να `ναι ευτυχισμένη από τόν τριστάνο μακριά : λύνει λοιπόν τό καμπανάκι από τόν λαιμό τού πετικρί και τό πατάει τό σπάει με τό παπουτσάκι της και τό κάνει χίλια κομμάτια στα πλακάκια. (Αυτή είναι η μονογαμική η πίστη σε αυτόν τόν κώδικα : αυτή είν` η προσήλωση τών εραστών με άλλα λόγια : διάθεση για οδυνηρή πίστη υπάρχει, συνεχώς : όμως όχι εκεί που θα `θελε η ηθική, πίστη στην απιστία όμως μόνο : διότι ο σύζυγος από τήν άλλη παραμένει δίπλα μακριά, τόσο μες στο μυαλό τους όσο και στην πράξη τους απατημένος, χωρίς καμιά αμφιβολία, όμως χωρίς καμιά ενοχή επίσης απ` τήν άλλη, απ` τήν δικιά τους τή μεριά.)

 

   Και ούτε πρόκειται να κάτσω τώρα να διηγηθώ εκείνην τήν θαυμάσια και έξοχη ιστορία τής δεύτερης ιζόλδης (με τίς απίστευτες ψυχαναλυτικο–σαιξπηρο–ντοστογιεφσκικές της προειδοποιήσεις) και τήν οποία τήν συνάντησε ο τριστάνος σε ένα άλλο παλάτι όπου ήτανε ξανά φιλοξενούμενος, σε μία άλλη από τίς εξορίες που τόν στείλαν : μία γυναίκα που `χει τ` όνομα με άλλα λόγια τής αγαπημένης του και η οποία, αντίθετα από τήν πανέμορφη ξανθιά του τήν ιζόλδη, έχει απλώς πολύ ωραία κάτασπρα χέρια, ολόλευκα : – ναι βέβαια, δεν πρόκειται πια τώρα να κάτσω να αφηγηθώ τίς καταπληκτικές του ενδοαμφισβητήσεις, που ξεκινάν από τήν γλώσσα, με λίγα λόγια τό κοινό τό όνομα, και καταλήγουν – όπως είναι φυσικό σ` ένα μεγάλο έργο – σε διατυπώσεις ευρηματικότητας εκπληκτικής, όπως αυτήν :

   «Αχ θε μου έλεος : πώς μέ τρελαίνει αυτό τό όνομα ! Αλλάζει και μπερδεύει τήν αλήθεια με τό ψέμα – μες στο μυαλό μου, και μπροστά στα μάτια μου. Η Ιζόλδη γελάει, τήν ακούν τ` αυτιά μου, κι όμως ξέρω πού βρίσκεται η Ιζόλδη. Τά μάτια μου που βλέπουν τήν Ιζόλδη, δεν βλέπουν τήν Ιζόλδη. Η Ιζόλδη είναι μακριά μου και κοντά. Φοβάμαι, η Ιζόλδη μέ μαγεύει για δεύτερη φορά. (...) Απ` τήν Ιζόλδη βγήκε η Ιζόλδη. Όταν κανείς τήν φωνάζει αυτήν τήν κοπέλα Ιζόλδη μού φαίνεται ότι ξαναβρήκα τήν Ιζόλδη. Μ` αυτό ανακατώνομαι εντελώς. Τί περίεργο, να ξαναδώ τήν Ιζόλδη που τήν λαχταρούσα όλον τόν καιρό. Και τώρα βρίσκομαι λοιπόν στο ίδιο μέρος που `ναι η Ιζόλδη, κι όμως δεν είμαι στην Ιζόλδη κοντά, όσο κι αν είμαι κοντά στην Ιζόλδη. Κάθε μέρα βλέπω τήν Ιζόλδη, κι όμως δεν τήν βλέπω. Αυτό είν` τό βάσανό μου. Βρήκα τήν Ιζόλδη αλλά όχι τήν ξανθιά που μέ παιδεύει με τόν έρωτα. Αυτή είναι η Ιζόλδη που μ` έκανε να τά σκεφτώ αυτά, (...) αλλά είναι η άλλη Ιζόλδη όχι η Ιζόλδη η ξανθιά. Πονάω που δεν τήν βλέπω. Όμως, ό,τι μπορώ να βλέπω, κι ό,τι έχει τ` όνομά της, μ` όλη μου τήν καρδιά εγώ θέλω να τό ζω : Συνέχεια θέλω να τό σκέφτομαι τό αγαπημένο όνομα που `δωσε στη ζωή μου τήν χαρά και μ` έκανε να ζήσω ευτυχισμένος.»

   Όμως η δύναμη τών λέξεων (τής γλώσσας επομένως θα `λεγε κανείς) διατρέχει τόσο αυτό τό κείμενο, που έχει επισημανθεί ήδη από διάφορους. Αλλά εγώ δεν θα μπορέσω εδώ να πω άλλα γι` αυτό, πέρα από ένα μόνο : κάτι που έχει τόσο χιούμορ, και σέ σκλαβώνει τόσο απ` τήν αρχή κιόλας τής ιστορίας, αν κι είναι ένα κολπάκι με τίς λέξεις μόνο πάλι, μόνο που τώρα τό δημιουργεί αυτό η ίδια η ιζόλδη : Στην αρχή–αρχή ακόμα δηλαδή, όταν δεν αντέχει πια να κρύψει αυτή αυτόν τόν έρωτα που πλέον αισθάνεται γι` αυτόν (κι ιδέα δεν έχει ότι θα βρει ανταπόκριση) και έχει πολύ περίεργες προεκτάσεις η σκηνή αυτή : διότι εδωπέρα υπεισέρχεται και ένα αίνιγμα που είναι γλωσσικό. Όμως τό ακόμα πιο ενδιαφέρον είναι κιόλας ότι στο μεσαιωνικό αυτό τό κείμενο θεωρείται και κανονικό να τού τά ρίξει πρώτη η γυναίκα ενός άντρα : Εφόσον δεν αντέχει δηλαδή άλλο πια η ιζόλδη αποφασίζει να ριχτεί επάνω στο καράβι στον τριστάνο αυτή : Βρίσκονται και οι δυο τους στο κατάστρωμα. Εκείνος υποτίθεται ότι είναι εκεί για να τήν προστατεύει όμως μετά από τό φίλτρο επιδιώκουν και οι δυο συχνότερα να βρίσκονται όσο γίνεται μαζί. (Μα ιδέα δεν έχει ο καθένας από μόνος του ότι τό ίδιο δηλαδή συμβαίνει και στον άλλον : )  Έχουνε τήν εντύπωση ότι υποφέρει ο καθένας μοναχός – έχουν αρχίσει όμως, λόγω φίλτρου, να μην μπορούν να δείξουν πια και τόση έχθρα, και μιλάνε πλέον μεταξύ τους – φιλικά : Ένα απόγευμα λοιπόν, η ιζόλδη δεν αντέχει άλλο (ούτε κι αυτός αντέχει άλλο, αλλά αυτός τό κρύβει μια χαρά, κι αυτή ιδέα δεν έχει για όλα τότε). Λοιπόν εκείνη γέρνοντας (καθώς δύει ο ήλιος πάνω από τή θάλασσα) και ακουμπώντας ξάφνου τό ξανθό κεφάλι της στο στήθος του, τού λέει παίζοντας με τά ωραία γαλλικά (διότι σε πολλά σημεία τό βιβλίο παίζει με τά γαλλικά – κι αυτή η ακομπλεξάριστη αποδοχή από τήν αρχή – που υπάρχει και στο αγγλικό τών ιπποτών – ότι η αφήγηση ακουμπάει σε ένα βιβλίο προηγούμενο (και μάλιστα ξενόγλωσσο) τό εμπλουτίζει και τό ενδυναμώνει απίστευτα (από άποψη και μοντερνιστική ακόμα) τό έργο) αποφασίζει επομένως τότε αυτή να τού μιλήσει όσο μπορεί πλαγίως, και με ένα καλαμπούρι που μπορεί να κάνει μοναχά στα γαλλικά  –Κύριε, τού λέει επομένως, υποφέρω.  –Από τί υποφέρετε πανέμορφη κυρία ; τής λέει αυτός (τώρα δεν μεταφράζω κατά λέξη όπως πριν, αλλά τά παραθέτω από μνήμης), και :  –Υποφέρω κύριε από λαμέρ, τού λέει αυτή. Περίεργο, σκέφτεται αυτός, τί είναι τούτο που λέει αυτή τώρα ; Σκέφτεται αμέσως ότι η λέξη έχει τρεις σημασίες – δηλαδή, πολλές : η μία είναι ο έρωτας, κι αυτήν τήν έννοια φυσικά τήν αποκλείει διότι δεν τολμάει καν να τήν σκεφτεί.  [ Εδώ έχουμε και μία μαρτυρία γλωσσολογική, απίστευτου ενδιαφέροντος, που θα τήν πούμε αν έχουμε και κέφι παρακάτω : ας πω μονάχα εδώ προκαταβολικά ότι ο έρωτας στα γαλλικά ήταν l` ameur (κι αυτό είναι τό λαμέρ εδώ) κι amour ήταν η προφορά τής λέξης μόνο στα προβηγκιανά. Η προφορά αυτή επιβλήθηκε όμως αργότερα, σ` ολόκληρη τή χώρα, κι έτσι επιβεβαιώνεται, ακόμα κι από μία μόνο λέξη, αυτό που λέει κι ο σταντάλ ότι όλα τά ερωτικά τους στη γαλλία τά κληρονόμησαν εντέλει σαν σημαδεμένα από κει – τήν επαρχία που `τανε στοιχειωμένη απ` τήν ερωτική τήν ποίηση τών αράβων ].  Η δεύτερη κι η τρίτη λοιπόν έννοια που θα μπορούσε ο τριστάνος να υποθέσει ότι σημαίνει τό λαμέρ, είναι η λέξη πίκρα από τή μια κι από τήν άλλη βέβαια η θάλασσα : (l` ameir, μάς λέει και μάς εξηγεί μέσα στο κείμενο ο συγγραφέας αναλυτικά (σημάδι ότι απευθύνεται σε μη–γαλλόφωνους κι ότι τό ξέρει) σημαίνει έρωτας, μα και l` ameir σημαίνει πίκρα, και la meir σημαίνει βέβαια θάλασσα).  Σάς πείραξαν, λέει λοιπόν, ωραία μου Ιζόλδη, η θάλασσα κι η πίκρα της ; η θάλασσα και τούτος ο αέρας, μή σάς πίκραναν ; (ρωτάει εκείνος με ταχυκαρδίες) : σβήνοντας έτσι με ταχυκαρδίες τήν τρίτη – ή τήν πρώτη – εκδοχή τής λέξης, που δεν τολμάει καν να τήν σκεφτεί : Και αυτό κάνει βέβαια τήν ιζόλδη να απελπιστεί τελείως, κι ανυπόμονη πια τώρα να ταυτολογήσει (φαινομενικά) εφόσον στην ερώτησή του «υποφέρετε από λαμέρ ή από λαμέρ ; » εκείνη ν` απαντήσει σαν ταπεινωμένη :  –Μα όχι κύριε, υποφέρω από λαμέρ. Όμως αφού έχει διώξει τίς δύο άλλες εκδοχές, γίνεται πλέον φανερό ότι μιλάει με τήν τρίτη – και η ταυτολογία εξαφανίζεται. Ούτε η θάλασσα τής προξενεί λαμέρ, ούτε προέρχεται οτιδήποτε από πίκρα. Τό μόνο πικρό πέλαγος μες στο οποίο πνίγεται είν` ο έρωτας : έρωτας και μοναχικός κι ανομολόγητος : Κι αυτός μες στην χαρά και μες στο μπέρδεμα όλο αυτό, σκύβει ελάχιστα τήν αγκαλιάζει και τήν κλείνει μέσα του, λιποθυμάνε δηλαδή ο ένας πάνω εκεί στον άλλον όπως θα `λεγε αργότερα και ο ρεμπώ :  Κι εγώ υποφέρω από τό ίδιο πράγμα, λέει. Κι έτσι ξεκίνησαν τά πράγματα.

   Για όποιον έχει βέβαια διαβάσει όλο τό κείμενο υπάρχει και μια άλλη εικόνα βασανιστική, που μες στην ανακούφιση αυτής τής αναγνώρισης, γλυκά υπεισέρχεται, ξανάρχεται, στρογγυλοκάθεται για μια στιγμή, και κάνει τούτη εδώ τήν πρώτη τους ερωτική επαφή να ολοκληρώνεται μ` έναν ακόμα πιο ειρωνικό ας πούμε τρόπο : Διότι στην αρχή, για να μέ καταλάβεις δηλαδή τού ταξιδιού, που ήταν και οι δυο ακόμη υγιείς και αδιάφοροι, και η ιζόλδη απλώς τόνε μισούσε, πολλές φορές προσπάθησε εκείνος να τήν παρηγορήσει για τό ότι πήγαινε να παντρευτεί αυτή έναν άντρα που δεν γνώριζε, και ούτε αγαπούσε καν : Και μολονότι ήταν ανηψιός της μακρινός (και ελαφρώς μικρότερος) πολλές φορές προσπάθησε να τήν παρηγορήσει όταν τήν εύρισκε να κλαίει αυτήν, κι έτσι τήν χάϊδευε, και τήν αγκάλιαζε, και τήν λυπότανε ειλικρινά : Τής χτύπαγε λοιπόν τήν πλάτη ώσπου μια μέρα, εκείνη ξέσπασε, με μια σχεδόν υστερική κακία, και τού είπε : «Πάρε τά χέρια σου επιτέλους από πάνω μου, πάψε να μέ αγγίζεις, μη μέ πλησιάζεις μη μέ ακουμπάς» και ο τριστάνος φυσικά λυπήθηκε πληγώθηκε κι απομακρύνθηκε αμέσως κι απλώς ρώτησε μονάχα όσο μπορούσε κόσμια κι αξιοπρεπώς :  –Γιατί Κυρία ; κι αυτή τού απάντησε έξω φρενών  –Γιατί μέ εκνευρίζεις σέ σιχαίνομαι. Κι αυτός :  –Γιατί ωραία μου Κυρία ;  Κι αυτή :  –Διότι σκότωσες τόν θείο μου. Και ο τριστάνος :  –Αλλά αυτό τό ξεκαθαρίσαμε, ότι έγινε από λάθος.  –Τό ίδιο κάνει, είπε αυτή, αν δεν ήσουνα εσύ, δεν θα `χα βάσανα, κι αυτός απομακρύνθηκε βαρύθυμος και δεν μπορούσε βέβαια ξανά να πλησιάσει.

   Έτσι κυλάει ο έρωτας μες στον μεσαίωνα και όπως λέει και αυτός εκεί απ` τό στρασβούργο :

μια γυναίκα ένας άντρας,
θηλυκός κι αρσενικός,
και εκείνη κι ο τριστάνος,
κι η ιζόλδη και αυτός.

   Καλά θα κάνουμε λοιπόν, μια και τό έφερε η κουβέντα, να μάθουμε λιγάκι τόν μεσαίωνα (καλύτερα απ` ό,τι ο βάγκνερ εννοώ) μήπως και καταλάβουμε καλύτερα και τά δικά μας (εκείνος τά δικά του τά απώθησε τά `σπρωξε πίσω εντελώς, κι αυτός ήταν ο λόγος που δεν κατάλαβε και τίποτα από τόν τριστάνο, κι αυτός ήταν κι ο λόγος που ο νίτσε θύμωσε λυπήθηκε και τόν σιχάθηκε κι αυτός αυτόν) : ο πουριτανισμός που ήρθε αργότερα και που επιβλήθηκε κρατάει ακόμα και πολύ γερά, γι` αυτό ακριβώς και η αρχαϊκή εκείνη νοοτροπία η μεσαιωνική μάς είναι ξένη εντελώς, και άγνωστη : ο έρωτας γίνεται στον μεσαίωνα με τιμωρία ίσως, αλλά δίχως ενοχή : αυτό που κατάφερε ο μετέπειτα χριστιανισμός είναι να τόν εμπλουτίσει και τώρα έχει και τιμωρία κι ενοχή. Κι όσο μειώνεται η τιμωρία, τόσο αυξάνει η ενοχή, νομίζω.

   Υπό αυτήν τήν έννοια, όπως κάνει ακριβώς κι ο κύριος βάγκνερ, επιθυμούμε να τόν αλλοιώσουμε να τόν διαβρώσουμε να τόν σαπίσουμε και να τόν κάνουμε εντέλει σαν τά μούτρα μας. Αυτό έκανε ακριβώς έξω φρενών τόν νίτσε (που ήταν από τούς ελάχιστους όπως ήδη τό είπαμε που προσπαθήσανε ειλικρινά ν` απαλλαγούνε απ` αυτό τό φορτίο – όσο κι αν δεν μπορούσε να ξεφορτωθεί ούτε κι αυτός ολόκληρην τήν ηθική – γι` αυτό κι ετεροκαθορίζει πάντοτε τόν έρωτα μ` εκείνο τό «καλό» και τό «κακό» κι εκείνο εκεί τό «πέραν» του, που δεν σημαίνει διόλου πέραν παρά «εδώ», κι ότι ετούτες οι φριχτές οι έννοιες, γι` αυτόν, πάντοτε και ακόμα επιζούν κι υπάρχουν –) γι` αυτό λοιπόν τότε έγινε και τόσο ανυποχώρητος, σαν είδε τόν καλύτερο τόν φίλο του, από κει που ξεκίνησαν μαζί να ανήκουνε στην πιο αποφασισμένη αβανγκάρντ και τά λοιπά, αίφνης να σέρνεται και σαν να κρύβεται πίσω από τήν πιο άθλια θρησκοληψία – και θρησκοληψία επιπλέον πονηρή και που κρατάει όλα τά σουσούμια τού μοντερνισμού : Ναι, ωραίο είναι τό : Άσε με να πεθάνω, που λέει ο τριστάνος στην ιζόλδη μετά τόν έρωτα που γίνεται (αν είναι τολμηρός ο σκηνοθέτης) ακριβώς επάνω στη σκηνή και που τού αντιγυρίζει και αυτή επίσης : Lass mich sterben !  Nie erwachen :  Να μην ξυπνήσουμε ποτέ :  κι ωραίο αυτό τό Liebes–Tod :  κι ωραίο αυτό τό süssen Tod !  Είναι γνωστό, τό λέει κι ο φρόϋντ, ότι όταν είσαι ερωτευμένος θέλεις να μείνεις σαν ακίνητος σαν πεθαμένος, και να μην κουνηθεί ούτε ν` αλλάξει τίποτα : όμως αυτή η τιποτένια η υπόθεση τού βάγκνερ, που καταλήγει μάλιστα σε διπλό θάνατο, είναι πολύ ενδεικτική :  Δεν υπάρχει ούτε κατά διάνοια θάνατος κει στον τριστάνο τού στρασβουργιανού :  τό έργο του είναι τόσο ανήλεο που ετοιμάζεται κιόλας αυτός να παντρευτεί στο τέλος και τήν άλληνε – τήν άλλη ιζόλδη με τά χέρια τά ωραία και τά κάτασπρα :  εκθέτει και τό σκεπτικό του μάλιστα (εις εαυτόν : )  Καλά είσαι, τής λέει, εσύ, τής αλληνής, εσύ έχεις κι έναν άντρα και εκτονώνεσαι και πού και πού, κάνοντας επιτέλους έρωτα καμιά φορά και στη ζωή σου :  Εγώ όμως πώς θα ζήσω έτσι, στην εξορία, με τόν έρωτα μονίμως στο κεφάλι μου, και να μην πλησιάζω άλλον άνθρωπο;  [ Είναι η αλήθεια ότι αυτό βέβαια δεν αντέχεται, και η μετάφραση που κάνω τώρα είναι από μνήμης. Όμως κάπου εκεί, σα να φοβήθηκε να πάει παρακάτω, τόσο μοντέρνος δηλαδή γινότανε : γιατί, να μην ξεχνάμε, ότι με τόν τρόπο αυτόν κατάργησε και τό πιο τελευταίο οχυρό εναντίον τού ρεαλισμού : είν` τό σημείο όπου πια τό φίλτρο αχρηστεύεται, για όλο τό μέλλον, και επομένως αχρηστεύεται και αναδρομικά :  είν` τό σημείο όπου βλέπουμε ολοκάθαρα μέσα σ` έναν, καθόλου σκοτεινό, καθρέφτη :  αν είναι δυνατόν να ξεπεράσει εκείνος τήν ιζόλδη με τή θέλησή του μοναχά, και μοναχά με μία δηλαδή απόφαση, τότε αυτόματα όλα μεταποιούνται, τό φίλτρο γίνεται ντεκόρ λόγω εποχής κι από τόν φόβο τών προκαταλήψεων, και με τήν ίδια λογική, έτσι μες στη σιωπή και άηχα, η ίδια η εποχή εξαφανίζεται μεταβιβάζεται και πολλαπλασιάζεται, κι έρχεται στη δικιά μας τρέχοντας :  δρομέα και αδίστακτη : η ξαφνική τους δυνατότητα να αντιδρούνε όπως θέλουνε (αν θέλουνε) λοιπόν κάνει όλην τήν υπόθεση σημερινή :  ο γοδεφρείδος εκειπέρα παύει να είναι πλέον μεσαιωνικός, αφού μπορούνε να `ναι και οι δύο παντρεμένοι :  κι αυτό ο γοδεφρείδος ίσως τό φοβήθηκε :  κοίταξε δηλαδή προς τή μεριά μας καθαρά, μάς είδε, και ελαφρώς και λιποθύμησε : ]   (Γιατί είναι χαρακτηριστικό ότι οι άλλες εκδοχές κάναν τό φίλτρο να κρατάει λίγα μόνο χρόνια, κι είναι πολύ χαρακτηριστικό αυτό, ότι ο γοδεφρείδος μας αυτήν τήν εκδοχή καθόλου δεν τήν καταδέχτηκε :  όχι, και είμαι σίγουρη ότι κι από τήν αρχή εκείνος ήξερε τό τέλος, άλλο αν δεν τόλμησε να τό τελειώσει και πραγματικά :  κάνοντας δηλαδή τό φίλτρο παντοδύναμο, ήξερε ότι παραδίδει έτσι στον εαυτό του όλη τήν δύναμη να τό εξαφανίσει, και ακυρώνοντάς το έτσι άηχα, και ήπια, στο τέλος, να ρίξει ένα νέο πέπλο ή επίπεδο σ` όλην τήν ιστορία, και μ` ένα άλμα προς τά πίσω να τό εκμηδενίσει ολόκληρο από τήν αρχή : μ` αυτό τό άλμα προς τά πίσω, τρέχει ολότελα προς τή δικιά μου δηλαδή μεριά :  άλλη μαγεία δεν υπάρχει από τόν εαυτό μας, τήν απόφασή μας, και τά μάτια μας :  και όσο όλα τούτα είναι ξαφνικά και κεραυνόπληκτα, άλλο τόσο είναι και θνητά :  μάς επιβάλλονται μ` όλους τούς τρόπους :  ξανά ο φρόϋντ :  η μαγεία τού εαυτού μας δηλαδή.)  (Θα ξανακοιμηθούμε, θα ξαναξυπνήσουμε.) : τρομάζεις μερικές φορές και με τόν εαυτό σου όταν εξακοντίζεσαι με άλλα λόγια σε κατασκευές που ούτε κατά διάνοια ακόμα δεν υπάρχουνε. 


 

με τό πρόσωπο ο ένας στου άλλου τό πρόσωπο


   Δεν έχουμε πληροφορίες, βέβαια, για τή ζωή τους, όλων αυτονών σχεδόν καμιά : τόν λέγανε δάσκαλο, μαίτρ, και μάγιστρο : πρέπει να ήτανε αστός και μορφωμένος αρκετά (είχε βιβλία, διάβαζε, ήξερε τούς προκάτοχούς του) και υπάρχει μια περίπτωση /από μαρτυρία/ να `χε διατελέσει και αξιωματούχος στο συμβούλιο τών πατρικίων τής πόλης του. < Ας πούμε, για τόν βάλτερ ξέρουμε πολύ λιγότερα – αν κι είναι, και σχεδόν, τελείως σύγχρονος μ` αυτόν κι αυτός ας πούμε :  Εκείνον τότε δεν τόν είπαν μάγιστρο ποτέ ούτε και δάσκαλο, ήταν πολύ αλήτης και περιπλανώμενος, από παλάτι σε παλάτι τριγυρνούσε – και μια φορά, έχουμε μαρτυρία, τήν μοναδική γραπτή (και βιογραφική) για τή ζωή του : Λοιπόν τού Vogelweide τό βιογραφικό συνίσταται σ` ένα σημείωμα λογιστικό, στην αποθήκη τού άρχοντα μιας πόλης – δεν θυμάμαι ποιας, αν χρειαστεί τό ψάχνω και τό βρίσκω :  τόσα χρυσά (χρυσά ; ασημένια ; χάλκινα ; )  για ένα γούνινο παλτό στον μουσικό τόν βάλτερ. Ωραίο βιογραφικό. Σώπασες για πολύν καιρό, τού λόγου σου, και τώρα θέλησες και μίλησες σαν πρώτα >. Λοιπόν, ο γοδεφρείδος ήταν μάλλον (με βιβλιοθήκη) και αστός : Μα τόν Τριστάνο δεν τόν πήγε παρακάτω. Ίσως να πέθανε, αν και εγώ προσωπικά έχω αντίρρηση :  Δεν είναι μισοτελειωμένο τό βιβλίο, δεν κόβεται απότομα : σταμάτησε σε ένα δύσκολο απλώς σημείο – όδευε κατευθείαν για τόν κλάϊστ ή τόν φλωμπέρ έτσι που πήγαινε. Ανθρώπινα, πολύ ανθρώπινα όλα τούτα.

   Δεν κολακεύει, να σού πω, τήν τέχνη η αντίληψη, ότι ο καλλιτέχνης είναι παντοδύναμος : τούς άλλους, που τά φτιάχνουνε αυτά τά κλισέ, μονάχα κολακεύει αυτή η φράση : Γιατί είναι σαν να λένε ότι γίνεται κανείς αυτό που γίνεται από τόν θεό – κι ότι δεν έχει και να φοβηθεί κανέναν. Και πιο ρατσιστική αντίληψη δεν ξέρω απ` αυτήν :  η τέχνη δεν κατασκευάζεται εκ φύσεως – οφείλεις και να χτυπηθείς κάτω λιγάκι. Τό να χτυπιέσαι κάτω όμως μερικές φορές πονά. Και, αν ήσουνα και πολύ πρώιμος, εγώ θα καταλάβαινα αφάνταστα και τό ανέκδοτο με τό ποτήρι και τό απελθέτω.

   Γι` αυτό και είναι, ανά τούς αιώνες, βολική η αντίληψη, ότι η τέχνη έχει να κάνει με τήν επιφάνεια :  Ναι, με τήν επιφάνεια, βεβαίως, αλλά τά εδάφη είναι γλιστερά : να μην μπερδεύουμε τήν επιφάνεια με τήν φλούδα : ο νίτσε τό `ξερε καλά αυτό : στην επιφάνεια ανιχνεύουμε τά έγκατα, δεν είναι η επιφάνεια εύκολο πράγμα :  Για φτιάξε μια επιφάνεια : αν δεν υπάρξει από μέσα υλικό, η επιφάνεια δεν στέκει πουθενά, σουρώνει. Ο κύριος βάγκνερ, και πολλοί άλλοι μοντερνίζοντες, ήταν υπεύθυνοι για τήν πιο αδιέξοδη στιγμή τής επερχόμενης πρωτοπορίας μας : εκεί που δεν υπάρχει ούτε τόλμη ούτε γενναιότητα, αλλά μονάχα κουτοπονηριά κι αυθαιρεσία πράγμα που ντύνει τά ασφαλή και τά πατροπαράδοτα με μία φλούδα – τί λεπτή που είν` η φλούδα αυτή κι όμως αντέχει δεν τήν σκίζουνε : φλούδα λεπτή που παριστάνει τήν στοιβάδα. Περνάει πάντοτε η έλλειψη πραγματικού ταλέντου ως αδιαφορία για τά μικροπράγματα και τήν ουσία δηλαδή < : όσοι ασχολούνται με μεγάλα λόγια και σοβαροφάνειες δεν κάνουν άλλο απ` τό να βερνικώνουνε τή φλούδα : >  οι τσαρλατάνοι τού μοντερνισμού τό τσάκισαν τό βιογραφικό τους όλοι εδωπέρα : όμως η ουσία υπάρχει, θέλουνε δεν θέλουνε, και υπάρχει μόνο ως επανάσταση και όλα τά άλλα ας τό πάρουνε απόφαση πως εξυπηρετούν μονάχα αυτούς : τούς κοιμισμένους.

   Και δεν είναι καθόλου ύπνος ο έρωτας, μην τά μπερδεύουμε :  ούτε ο θάνατος είναι πάντοτε ύπνος–τίποτ` άλλο–ίσως όνειρα : υπάρχει μία θανατολαγνεία που δεν οφείλεται, στην εποχή μας δηλαδή, εκεί που αυτοί θά `θελαν : δήθεν στον έρωτα :  Η σχέση τού θανάτου με τόν έρωτα, εάν υπάρχει, είναι δυναμική – σημαίνει ότι μόνο όταν δεν είναι τό `να είναι τ` άλλο : αυτοί εδώ οι αδύναμοι και άβουλοι προσεταιρίζονται τόν θάνατο για να μην – καν – πονέσουν που θα ζήσουν : ούτε συζήτηση για περαιτέρω γενναιότητες, κατασκευές και τά τοιαύτα : ετούτοι εδώ θεωρούν τόν θάνατο ως τόν μοναδικό λοιπόν ρεαλισμό που απόμεινε : (και σε καμιά εκτίμηση δεν έχουν επιπλέον και τόν ύπνο – ή τά όνειρα :  κοιτάξτε πώς περιφρονούν, στην αθλιότητα που ζούνε, τίς γυναίκες τους που μέσα σ` όλη αυτή τή φρίκη τής ελάχιστης τής φλούδας που τούς δίνεται ψάχνουνε μια ελάχιστη χαρά ονειρική σαν προσηλώνονται στα πράγματα : αλλά τά πράγματα δεν είναι μικρό πράγμα βέβαια : τά πράγματα είναι η εικόνα όλου τού κόσμου, τό μόνο που μάς έχει μείνει να μπορούμε και να πλησιάσουμε και να τό φέρουμε κοντά στο πρόσωπο : τά πράγματα είναι τό γυάλινο κουδούνι μας χωρίς καν τό σκυλάκι του από πίσω : τά πράγματα είναι η ευτυχία από τόν ήχο του χωρίς καν να υπάρχει κι άνθρωπος να στο χαρίσει : πρέπει να τ` αγοράσεις μόνη σου. (Και τότε δεν υπάρχει λόγος να τό σπάσεις φυσικά – δεν είναι άλλος να πονάει μακριά σου – γι` αυτό και θα προσκολληθείς στο κουδουνάκι σου – με τό κουδούνι και θα ζήσεις από δω και πέρα). Όμως αυτό τό πλήρες μίσους και ανοησίας μύθευμα για τήν παράλογη τήν γυναικεία ψυχολογία (μας) ότι δεν έχει ίχνος σοβαρότητας με άλλα λόγια ο μισός πληθυσμός ο ανυπόταχτος και καταδικασμένος τού πλανήτη όταν βγαίνει από τό σπίτι και γυρνάει μες στους δρόμους σαν τήν άδικη κατάρα να ψωνίσει μικροπράγματα, αφού τά όνειρα εξέλιπαν, αφού μονάχα η φορεσιά και τ` άρωμα και τά παπούτσια και τό χρώμα τού έρωτα κυκλοφορεί ακόμα παραπαίοντας διά τής εις άτοπον απαγωγής, πολύ θολό : θολό κι αστείο και αξιολύπητο : γιατί η σοβαρότητα περίσσεψε στους άντρες τους που περιτρέχουνε τά πτώματά τους πάνω–κάτω : ο πόλεμος είναι μια ασχολία σοβαρή : αλλά η απόκτηση τού πετικρί δεν είναι : ούτε είναι σοβαρή υπόθεση τό να θυμάσαι, και ακόμα και να σκέφτεσαι, προσκολλημένη σ` ένα γυάλινο κουδούνι ή αποκτώντας γενικά ωραία πράγματα, τόν έρωτα :  Διότι αυτοί θεωρούνε ακόμα και τά όνειρα χαμένο χρόνο. Μα οι γυναίκες ξέρουνε καλά πως καθρεφτίζουν μόνο μία έλλειψη : κι όσο τήν βλέπουν, ξέρουνε καλά πως δεν είναι ακόμα παντοδύναμη, μόνο εάν τήν χάσουν (απ` τά μάτια τους) εκείνη θα τούς καταπιεί ολόκληρες ολόκληρη : έτσι αρπάζονται από αντικείμενα κυρίως εάν είναι άχρηστα για τούτον δω τόν κόσμο, και κυρίως εάν μοιάζουνε με φλούδα δηλαδή : αυτές τήν ξέρουνε καλά και από μέσα όλη τή στοιβάδα που έπεται : γνωρίζουνε τό έδαφος σε όλο του τό βάθος μέσα σ` αυτή τή λαίλαπα : γι` αυτό είναι απείρως πιο ρεαλίστριες από τούς άντρες όταν λένε σήμερα : χρειάζομαι ένα σκυλί ένα κορδελάκι ένα κρύσταλλο – αλλιώς πώς να τό αντέξω αυτό τό κρύο ;  Αντίθετα, είναι οι άντρες τους αυτοί που παριστάνοντας τούς προσγειωμένους και αρκούμενοι στην στέρηση τήν αθλιότητα τόν θάνατο, είναι τόσο γυμνοί και από πράγματα και από όνειρα, που μόλις τό πρώτο χτύπημα προσγειωθεί επάνω στο κεφάλι τους τά χάνουν όλα : άχρηστα και χρήσιμα : χάνουν τήν ραχοκοκκαλιά τής κάθε σκέψης δηλαδή, γιατί η ραχοκοκκαλιά ήθελε στήριγμα πραγματικό : κι αυτοί περηφανεύονται να είναι μεταφυσικοί στο έπακρο, να `χουνε στήριγμα μονάχα τό άγιο πνεύμα : σώμα δεν τούς χρειάζεται : (έτσι, ας πούμε, για τόν νίτσε όλο τό χτύπημα προήλθε απ` τό ίδιο του τό σύστημα : τό ίδιο του τό κεφάλι προσγειώθηκε σαν γυάλινο κουδούνι στο κεφάλι του, αλλά η ευτυχία που `νιωσε φοβήθηκε ότι θα τόν τρελλάνει :  Είχε δίκιο που τήν φοβήθηκε, δεν είναι μαθημένοι να `ν` ευτυχισμένοι, όλοι αυτοί). Από αυτήν τήν άποψη είν` οι γυναίκες δυνατότερες τουλάχιστον : και δεν φοβούνται να υπερασπιστούν ό,τι φαντάζει άχρηστο, πιστεύοντας ότι δεν είν` αέρας δηλαδή κοπανιστός τά όνειρα : αλλά και ύλη : ύλη απαγορευμένη, και που δεν χαρίζεται : ούτε και σπάει πάνω στα πλακάκια άλλο πια : απελπισμένες (κι από τήν ανάποδη) αυτά τά όνειρα υπερασπίζονται όταν καταλήγουνε ταπεινωμένες (και γι` αυτό νικήτριες, ακόμα όσο μπορούν) να επιδιώκουν έστω και να τ` αγοράσουνε, να τά κρατήσουνε στα χέρια και να τά χαϊδέψουνε έστω τσαλακωμένα και φτηνά, έστω και άηχα συρρικνωμένα σε κουδούνια και σε σκύλους πια αόρατους : κουδούνια που δεν χρησιμεύουν (τώρα) πουθενά : διότι όταν τό πράγμα, ως πράγμα όντως δηλαδή, μπορεί να χρησιμέψει (όντως (λειτουργικά)) στον έρωτα, τότε τήν χάνει ακριβώς τήν αυτοδυναμία του, και τότε πια μπορείς και σού επιτρέπεται να τό τσακίσεις με τό τακουνάκι σου επάνω στα πλακάκια – και, σαν σε όνειρο, να δεις, μέσα από τό γυαλί να υψώνεται, να αναδύεται, και να ξαναγεννιέται τό όνειρο : οι ερωτευμένοι δεν χρειάζεται να αγοράσουν μ` άλλα λόγια τίποτα. (Ίσως γι` αυτό και κινδυνεύουν μες στην κοινωνία τούτη εδώ και περισσότερο.))

   Μ` αυτήν τήν έννοια ακριβώς ξαναγυρνάμε στον σταντάλ όταν μάς έλεγε ότι τό έργο του ήτανε μόνο για αυτούς που δεν φοβόντουσαν να χάνουνε τόν χρόνο τους ερωτευόμενοι : κάνοντας μ` άλλα λόγια άχρηστα πράγματα :  Αλλά αυτός δεν μπαίνει στον κανόνα, ήτανε θηρίο μοναχό και υπερασπίστηκε και τίς γυναίκες και τά κείμενα βεβαίως τού μεσαίωνα πολύ καλά. Και οπωσδήποτε απ` αυτόν τό μάθαμε (και από άλλους τώρα πια) ότι η φράση «σκοτεινοί χρόνοι» για τόν μεσαίωνα δεν είναι βέβαια περιγραφή, ούτε καν μεταφορική, αλλά ένας μύθος. Εύσχημος πόθος μάλλον θα μπορούσε να `λεγε κανείς, και ίσως μόνο έτσι γίνεται και αντικειμενική και η μεταφορά και η κυριολεξία του :  Με άλλα λόγια, στην πραγματικότητα όλοι αυτοί που ονόμασαν τά πρώτα χίλια ευρωπαϊκά μας χρόνια έτσι, τότε που λίγο ή πολύ όλα ξεκινούσαν κι όλα γίνονταν για πρώτη δηλαδή φορά (κι ίσως και μερικά ήταν τόσο τολμηρά, που ακόμα και σήμερα επιπλέον να μάς φοβίζουνε) θέλαν απλώς να πουν ότι αυτή η (γενναία) εποχή θα επιθυμούσανε να μείνει στο σκοτάδι διαπαντός – να μην τήν δούμε δηλαδή ποτέ για τήν ακρίβεια :

   Από μια άλλη άποψη μες στον μεσαίωνα βρισκόμαστε ακόμη σήμερα κι αυτή η ιστορία δεν έχει τελειώσει ούτε και θα τελειώσει πιθανόν στο άμεσο μέλλον δηλαδή, όσο μπορούμε τώρα να τήν δούμε.

   Μονάχα ίσως ένα πρώτο βήμα θα είναι τό ν` αρχίσουμε να μελετάμε και να εκτιμάμε δηλαδή καλύτερα εκείνα εκεί τά χίλια πρώτα χρόνια τής αθώας και τής τρομαγμένης λάμψης τών πρώτων γλωσσών. Και όσο πιο πολύ βυθίζεται κανείς σε κείνην τήν αρχή, τόσο καλύτερα βλέπει μαζί κι αυτή τήν ύλη, αυτήν τήν ύλη δηλαδή που αποτελεί τόν κόσμο αυτόν, τήν βλέπει να πυκνώνει και να αποκτάει μια τετράγωνη ας πούμε λογική, να φέγγει :

ein man ein wîp
ein wîp ein man
tristan izôt
izôt tristan:

 
 

: υπάρχει μια αθωότητα που βέβαια δεν ήτανε ποτέ απόλυτη, αλλά που τώρα πια, ως προς εμάς, μπορεί να ειδωθεί και έτσι : η τέχνη αντιμετωπίζει με μία γλυκύτητα τό ίδιο τό φαινόμενο τού ανθρώπου που έχει δηλαδή μπροστά της : και, τό ίδιο τό φαινόμενο, για να κυριολεκτήσουμε, τού έρωτα, τό αντιμετωπίζει όπως τά παιδιά που τό ανακαλύπτουνε πρώτη φορά κι είναι γλυκός ο κόσμος, και ακίνδυνη η ζωή εν γένει κι ίσως να γίνουν όλα από τήν αρχή καινούργια και να ξεκινήσουμε : μπορούμε να τολμήσουμε μ` άλλα λόγια τό παν, γιατί υπάρχει κείνο κει τό πράγμα που όλα τά σπρώχνει και τά βοηθάει, και τά ανεβάζει πάνω από τήν αθλιότητα τού πόλεμου και τού θανάτου και τής σκοτεινιάς : είναι ωραίος ο έρωτας : είναι ωραίος και γλυκός ο έρωτας και οι γυναίκες λέγανε, όλοι αυτοί που μάς χαϊδέψανε με τά γραφτά τους μέσα στους αιώνες (...) κι αυτή είναι η διαφορά τους από τώρα : ναι εκείνοι εκεί οι άντρες θέλαν οι γυναίκες να μπορούν να τήν διαβάζουν και να τήν καταλαβαίνουνε τή γλώσσα τους : είναι μια απλή πρόταση αυτή, μα κρύβει έναν ολόκληρο πολιτισμό πολύ διαφορετικόν απ` τόν δικό μας και πολύ πιο πολιτισμένον από πίσω : εκείνοι εκεί οι άντρες δεν υπήρξανε μαλάκες δεν μιλάγανε μόνο στον εαυτό τους όπως τούτοι εδώ (μ` ένα τηλέφωνο στ` αυτί συνέχεια όλη μέρα, κινητό : ) εκείνοι οι άντρες τόν χρειάζονταν τόν αεικίνητο τόν έρωτα : εκείνοι οι άντρες ήταν, εν ολίγοις, σα γυναίκες : γράφαν για να μιλήσουν στις γυναίκες δηλαδή, δεν γράφανε για να μιλήσουν ούτε στον θεό ούτε στον άγγελο : για τόν μεσαίωνα μιλάμε και ξυπνάτε : είμαστε σ` εποχή ερωτική, δεν ήτανε εκείνοι οι άντρες όπως τούτοι : για κείνους ήταν ζωντανές κι αξιοσέβαστες με άλλα λόγια οι γυναίκες, γλυκειές σαν τήν γλυκειά ζωή, γλυκειές όπως η γλώσσα και τά λόγια τους :  Λοιπόν, οι μεσαιωνολόγοι τώρα συμφωνούν όταν τονίζουνε τόν ρόλο πού `παιξαν αυτές στην ποίηση τών τροβαδούρων, και πιστεύουνε πως κείνοι εκεί οι ποιητές, ερωτοχτυπημένοι και πλανόδιοι, μιλούσαν με τά λόγια και τήν γλώσσα δηλαδή ακριβώς τών γυναικών κι ο δάντης που δεν ήταν μεσαιωνολόγος αλλά μεσαιωνικός απλώς, είπε ότι η λαϊκή η γλώσσα (και η χυδαία για τούς καθωσπρέπει μορφωμένους, τούς ανέραστους) στέριωσε κι επιβλήθηκε, στρογγυλοκάθισε, πάνω στην ποίησή τους, όλων τους, διότι απλούστατα έπρεπε να τήν καταλάβουν να τήν χαίρονται και οι γυναίκες (που, καθώς τίς περιορίζαν οι μπαμπάδες τους δεν ξέρανε λέξη λατινικά ας πούμε καθωσπρέπει) «Αυτή η γλώσσα βρέθηκε για να μιλάμε για τόν έρωτα» είπε ο άνθρωπος.

   Αν τό καλοσκεφτείς, μ` αυτήν τήν πρόταση συνδέονται ξανά /και μάλλον από τήν αρχή/ έτσι οι γυναίκες μ` όλην δηλαδή τήν επανάσταση. Ολόκληρος ο έρωτας, πρέπει να λέμε, στην περίπτωση αυτή :  Νά, ας πούμε εγώ πάντα απορούσα γιατί ονομάζανε τίς γλώσσες τους από τό «ναι» τους εκειπέρα στο μεσαίωνα, μέχρι που ξύπνησα ονειρεύτηκα θυμήθηκα, κι έτσι κατάλαβα ότι και σήμερα, έτσι ονομάζαν δηλαδή εμάς όταν (ξυπνήσαμε μία φουρνιά και) υπερασπιζόμαστε τό ανυπεράσπιστο : από τό «ναι» μας στα αγγλικά βέβαια τώρα εδώ, αφού αυτή έγινε η γλώσσα τού ελεύθερου τού έρωτα, και σε εκείνους τούς αιώνες από τό «ναι» τους δηλαδή σε εκείνη τή διάλεκτο τών γαλλικών που `ταν χρωματισμένη απ` τόν βαρύ και ασυμβίβαστο τόν έρωτα τών προβηγκιανών και τών αράβων : και δεν ισχύει μόνο για τό langue d` oc αυτό (ή και τήν γλώσσα τού oco όπως τήν λέει ο δάντης ο ίδιος, εξιταλίζοντάς την ανεπαίσθητα) αλλά και για τήν ίδια τήν δικιά του γλώσσα τής τοσκάνης, όταν τήν λένε δηλαδή γλώσσα τού si :

   Εάν δεν βυθιστείς στην εποχή σου δεν καταλαβαίνεις τίποτα, ούτε από τίς άλλες εποχές με άλλα λόγια : εάν προσκολληθείς στη θεωρία, δεν καταλαβαίνεις τίποτα από τήν πραγματικότητα, όπως, ευλύγιστη και ανυπόταχτη (και απροσδόκητη) (και δημιουργική) τά μετατρέπει όλα χαλαρά (σε νέα θαύματα) : εάν ξεχάσεις δηλαδή τόν τζων τήν γιόκο κι όλα εκείνα τά υπέροχα ασπροντυμένα σώματα, τά επιθετικά κρεβάτια τού έρωτα (που ένα μόνο πράγμα ήθελε να πολεμήσει δηλαδή : τόν πόλεμο) αν τά ξεχνούσες όλα τούτα (που γίναν μόνο δύο βήματα πιο πριν μες στη ζωή σου και που δεν τά ξέχασαν, κι ας κάνουν ότι τά ξεχνάνε όλοι οι άλλοι) αν μέναμε στα τυπικά, θα απορούσαμε που τήν χαρακτηρίζανε μία γενιά από τόν τρόπο που `λεγε τό ναι της, από τόν τρόπο που `χε για να καταφάσκει δηλαδή : εάν ξεχνούσαμε σε τί κατέφασκε, τότε θα λέγαμε ότι θεωρητικά θα έπρεπε να έχει σημασία μεγαλύτερη (ας πούμε φιλοσοφικά) η άρνηση : και θα ξεχνούσαμε ότι μες στην επανάσταση τού έρωτα σάς λέγανε αυτοί γιεγιέδες μ` άλλα λόγια, μόνο και μόνο γιατί καταφάσκατε σ` αυτό που φάνταζε μία συγκεκριμένη άρνηση τού κόσμου τους (ολόκληρου) τού πόλεμου τού μίσους και τού θάνατου : στον έρωτα μονάχα, yeah και yeah.

   Και όταν καταλάβεις ότι μόνο ο έρωτας τήν κάνει τή ζωή σου δυνατή, θα καταλάβεις και τό έργο τέχνης εννοείται μ` άλλα λόγια : τί θάνατος, και τί ζωή, αυτό είναι η μεγαλύτερη ερωτική πράξη ανά τούς αιώνες θέλω να σού πω – και σε διάρκεια : μια ερωτική πράξη που δεν αναστέλλεται, κι ας είναι (κι ίσως επειδή) απ` τήν αρχή είναι ανασταλμένη : διότι συμμετέχει ένα πλήθος πια εδώ, και ας ξεκίνησε κι από μονάχα έναν – ή και δύο, στο υπόβαθρο τό άγνωστο : γίνεται με πάρα πολλούς κι ο οργασμός και η ανάσα εκείνης τής χαράς κρατάει ακόμα και χιλιάδες χρόνια : κι αυτοί που συμμετέχουν οικειοθελώς και χαίρονται κι έτσι τό κάνουν όλοι μεταξύ τους, ούτε καν γνωρίζονται : κι έτσι μπορούν να είναι και ωραίοι πάντα. Ναι δεν υπάρχει πια πιο ερωτική πράξη απ` τήν τέχνη μας.

 

 

από τό μυθιστόρημα βιογραφίες αγνώστων (απόσπασμα από τό έκτο κεφάλαιο, σημείωση β΄ : jenseits von gut)
copyright © 2οο3 – 2oo9 hari stathatou for the text and for the translation of gottfried`s poem : all rights reserved

 

 

*  (σημείωση στην ανάρτηση : ) η ανάλυση τών  max horkheimer και theodor adorno, για τόν οδυσσέα, στη «διαλεκτική τού διαφωτισμού»

^  (σημείωση στο κείμενο : ) (διότι ο γοδεφρείδος είναι σίγουρα παλιότερος, κι άρχισε πρώτος : μάλλον αρχές τού 12οο είν` αυτός : ) όμως ο δάντης δεν είναι καθόλου σίγουρο ότι τόν ξέρει διότι τά βιβλία τότε δεν κυκλοφορούσαν άνετα κι εκείνα τά χειρόγραφα ήτανε και πανάκριβα : όμως μπορεί να κυκλοφόρησαν οι φήμες ή οι διηγήσεις για τό κλίμα του τό γενικό και τήν υπόθεση (...)

οι υπότιτλοι μέσα στο κείμενο είναι από ένα ποίημα τού γκιγιώμ απολιναίρ τήν "γέφυρα μιραμπώ", σε μετάφραση τής ζιζέλ βιβιέ.

 

 

           franz kline, untitled c.1954, modern art museum of fort worth τραπουλόχαρτο τού 15ου αιώναaubrey beardsley : η ιζόλδη γράφει γράμμα / σχέδιο jochen wahl

 

 

 

προτάσεις για διαβάσματα, κατεβάσματα, ή αγορές

ελληνική μετάφραση τού τριστάνου δεν έχουμε, έχουμε όμως μια μάλλον* καλή μετάφραση τού τρίστραμ σάντυ : μικρή παρηγοριά αλλά όχι αμελητέα (εξάλλου δεν ξέρουμε αν η μετάφραση τού γοδεφρείδου θα ήταν καλή, και τά έργα αυτά ειδικά μια κακή μετάφραση μπορεί να τά εξολοθρεύσει : συνεπώς καλύτερα να μαθαίνουμε ξένες γλώσσες)

* δεν θέλω να γίνομαι μικρόψυχη, αλλά από τόν τίτλο κιόλας, η μετάφραση τού gentleman ως «κυρίου από σόϊ» δεν μού χτύπησε καλά – και, για να πιάσουμε τά δύο άκρα, ούτε και η απόδοση στην τελευταία πρόταση τού βιβλίου ως «πράσσειν άλογα» αντί για τά απλά «πράσιν` άλογα» μού φαίνεται σωστή – δεν νομίζω δηλαδή ότι ο στερν θα χρησιμοποιούσε οποιαδήποτε άλλη από τήν απολύτως τρέχουσα και «χυδαία» έκφραση, και τό νά «φιλολογούμε» ως μεταφραστές τό βρίσκω από λάθος έως ολέθριο. Κατά τ` άλλα, καλά

 μπορούμε να διαβάσουμε όμως τόν γοδεφρείδο εδωμέσα :  αλλά πρώτα–πρώτα μπορούμε να δούμε τό χειρόγραφο τής χαϊδελβέργης – να τό διαβάσουμε δεν νομίζω – είναι όμως απολαυστικό και τό σκέτο χάζεμα ... (τό χειρόγραφο αντιγράφτηκε ανάμεσα στα 1300 ώς 1325 από κάποιο άλλο χειρόγραφο, περίπου εκατό χρόνια μετά τόν θάνατο τού gottfried, και είναι γνωστό ως codex manesse)

και φυσικά υπάρχει τό περίφημο projekt gutenberg (που έχει έχει περίπου τά πάντα...) : εδώ η πρώτη σελίδα για να δούμε τό εξώφυλλο

εδώ τό μεσαιωνικό κείμενο (και εδώ όμως)

και εδώ μια μετάφραση στα σημερινά γερμανικά

εδώ τό διαβάζουμε από μια αγγλική μετάφραση : τό βιβλίο καλύπτεται από κοπυράϊτ και συνεπώς κάποιες σελίδες ανάμεσα θα λείπουν – δεν πειράζει, αν θέλουμε μετά τό αγοράζουμε – η μετάφραση είναι πεζή, πράγμα που προσωπικά πολύ μού αρέσει, γιατί μόνο ένας πολύ καλός ποιητής θα μπορούσε να μεταφράσει «ποιητικά» έναν μεγάλο ποιητή – οι υπόλοιποι, για να μείνουν πιστοί στις ομοιοκαταληξίες θα αλλοιώσουν κάπου αξιοθρήνητα τό «νόημα» – προτιμώ τό αντίστροφο όσο κι αν είναι κι αυτό ρίσκο (μια ματιά έριξα αλλά η εισαγωγή μού φαίνεται καλή).

 


        ως βιβλίο στα γερμανικά θα προτείνω βασικά τίς κλασικές πια γερμανικές (και πολύ φτηνές) εκδόσεις reclam – δίγλωσσες, με αντικριστό τό μεσαιωνικό κείμενο και τή μετάφρασή του στα νέα γερμανικά : α΄ τόμοςβ΄ τόμοςγ΄ τόμος (σχόλια) 

 

αλλά και η βιβλιοθήκη τού ελεύθερου πανεπιστήμιου τού βερολίνου έχει πολλούς συνδέσμους για ψάξιμο σχετικά με τόν γοδεφρείδο τού στρασβούργου εδωμέσα – και στα αγγλικά – προσωπικά στην σελίδα αυτή θα επανέλθω

και εδώ μερικές σελίδες πάλι στα αγγλικά :

αγγλική βιβλιογραφία – είδα ενδιαφέροντα βιβλία, ακόμα και για τόν βάγκνερ

εγκυκλοπαιδικά για τόν gottfried, από τό free dictionary (δίνω τόν σύνδεσμο για όσους δεν τόν ξέρουνε, όπως δεν τόν ήξερα ας πούμε εγώ, γιατί καλό είναι να μην ψάχνουμε μόνο στην wiki, όσο κι αν η βικιπαίδεια συνήθως είναι έγκυρη και κατατοπιστική)

 

   και μερικά περί σταντάλ : 

μεταφρασμένος σταντάλ στην ελληνική αγορά υπάρχει (δεν έχει μεταφραστεί και όλος, αλλά, εντάξει, έχει μεταφραστεί καμπόσος – τώρα πόσο καλά, ας τό αφήσουμε, έχουμε και μέλλον – πάντως μπορεί να πάρει κανείς μία ιδέα – στο «περί έρωτος» μάλιστα έγιναν και δύο μεταφράσεις – τό βασικότερο βιβλίο που μάς λείπει είναι νομίζω τό ημερολόγιο τού ανρί μπρυλάρ (μια από τίς αλλεπάλληλες αυτοβιογραφίες του, η οποία μεταφράστηκε εσχάτως στην αμερική (στις εκδόσεις τού new york review books)) – αλλά με τόν σταντάλ τό πρόβλημα είναι ότι δεν έχει καν εκδοθεί όλος ούτε και στη γαλλία... )

και για διάβασμα ή κατέβασμα από τό νετ (πάλι με τή βοήθεια τού περίφημου projekt gutenberg) ένα παράδειγμα από τήν πρώτη σελίδα τού κόκκινου και τού μαύρου

και νά σταντάλ μεταφρασμένος στα αγγλικά διαθέσιμος εδωμέσα – από τό πολύ ωραίο σάϊτ τού πανεπιστήμιου τής αδελαΐδας στην αυστραλία : εδώ η πρώτη σελίδα (βιογραφικό και περιεχόμενα τής σελίδας) – εδώ η σελίδα με τά περιεχόμενα τής Αρμάνς – και εδώ διαβάζετε τήν Αρμάνς

 

  τής διαλεκτικής τού διαφωτισμού (μια που αναφέρθηκε κι αυτή) μπορείτε να βρείτε στα βιβλιοπωλεία δυο ελληνικές μεταφράσεις – η δεύτερη πιο πρόσφατη / ή από αγορά στο νετ τό βιβλίο στα γερμανικά / ή τό βιβλίο στα αγγλικά / αλλά διαβάζετε τό κείμενο και εδωμέσα – στα αγγλικά (πάλι με κάποιες περικοπές για λόγους κοπυράϊτ)

 

     λίγα περί τού βιβλίου από τήν nyc indymedia / από τό σάιτ τών A. Harris και M. Rapsomanikis / κι από ένα μπλοκάκι που ασχολείται γενικά και φοιτητικά με τήν σχολή τής φραγκφούρτης

 

 

 

 για τόν δάντη θα τά πούμε άλλη φορά – τώρα, σε σχέση με τήν ανάρτηση, μόνο αυτά : υπάρχει η Vita Nova στα ελληνικά, από τίς «εκδόσεις τού 21ου» σε μετάφραση νίκου κούρκουλου  / και στις κερκυραϊκές εκδόσεις «απόστροφος»  υπάρχει τό De Vulgari Eloquentia ή «η ευγλωττία τής κοινής γλώσσας» όπως τήν  μετέφρασε πάλι ο  νίκος κούρκουλος / στο amazon υπάρχει επίσης τό De Vulgari Eloquentia : Dante`s Book of Exile μια πρόσφατη μελέτη από τήν αμερικανίδα Marianne Shapiro που εξετάζει τή συγγραφή τού βιβλίου σε σχέση με τήν κατάσταση (αυτό)εξορίας που ζούσε τότε ο δάντης (είναι λίγο ακριβό... κι απ` ό,τι βλέπω έχει μείνει μονάχα ένα αντίτυπο στο amazon, εγώ πάντως θα περιμένω να βγει και σε χαρτόδετο για να τό παραγγείλω...) : Όπως και να `χει τό πράγμα βρίσκω εξαιρετικά γοητευτική τή σκέψη ότι ο αλιγκιέρι καταπιάστηκε με τήν γλωσσολογική του θεώρηση όταν βρέθηκε μακριά απ` τό σπίτι του. Βέβαια, σκέψεις περί γλώσσας γενικά πρέπει να πιστεύουμε ότι είχε κάνει και πιο πριν...    / εδώ έχουμε ένα συνοπτικό χρονολόγιο τού δάντη στα αγγλικά που μού άρεσε, και έτσι τό παραθέτω / κι εδώ μια διαθέσιμη στην βιβλιαγορά ελληνική μελέτη για τό de vulgari : δεν τήν ξέρω καθόλου

 

για τόν Γοργία και τό  Ελένης Εγκώμιον : μπορείτε να διαβάσετε και τό αρχαίο κείμενο και τή μετάφραση–επιμέλεια τού Π. Καλλιγά, και τά σχόλια τού Ν. Μ. Σκουτερόπουλου, από τό βιβλίο Η αρχαία Σοφιστική, "γνώση" 1991  στην ανάρτηση τού σάϊτ μικρός απόπλους / τό βιβλίο τό κατεβάζετε επίσης και από εδώ (τά κείμενα είναι αντικριστά, κι αυτό βολεύει πολύ για όποιον θέλει να κάνει συγκρίσεις ανάμεσα σε πρωτότυπο και μετάφραση) / τό βιβλίο (που περιλαμβάνει όλα τά σωζόμενα αποσπάσματα τής αρχαίας σοφιστικής) τό αγοράζετε από εδώ / αλλά και αυτόνομο τό Εγκώμιο κυκλοφορεί τώρα, από τίς εκδόσεις τού 21ου

 

τέλος, στο δίγλωσσο (αναλόγως αν τό θέλετε αγγλικό ή γερμανικό) σάϊτ τής πολύ φιλικής (και σε ποιότητα και σε τιμές) γερμανικής δισκογραφικής naxos βρίσκουμε πληροφορίες για τή μουσική τών τροβαδούρων, με κάποιες αναφορές και στον δάντη και τήν eloquentia του – όπου ο αλιγκιέρι αναφέρθηκε επισταμένως σε ορισμένους προβηγκιανούς που θεωρούσε εξαιρετικούς ποιητές – (εκείθεν και τό il miglior fabbro τού ιταλού για τόν γάλλο arnaut daniel, τό οποίο δανείστηκε αργότερα ο έλιοτ στην αφιέρωση τής «έρημης χώρας» του προς τόν πάουντ)

 

 

 

 

 

 

 
   
διάλογος με: 2 ►  
   


υπάρχει και άλλος τόπος
όμως

 

τείχη τοίχοι τύχη : εισαγωγικά

 

 

αθώα λευκά χαρτιά

εκτός από τά κείμενα άλλων που θα μπορείτε να διαβάζετε εδώ (και τά οποία είναι (είμαι βέβαιη) παντός καιρού) τά δικά μου γραφτά πάρτε τα σαν ημερολόγιο που θα απωθεί ηπίως τήν επιμελή αποθέωση τής επικαιρότητας (όσο για τό κοπυράϊτ, τόσο σ' εκείνα όσο και στις μεταφράσεις μου, που – κατά καιρούς – θα σάς παραθέτω, μού ανήκει βέβαια) αλλά
αυτό δεν σημαίνει ότι δεν μπορείτε να τά αναπαράγετε αν θέλετε (φτάνει να αναφέρετε τήν πηγή – απλά και συνηθισμένα πράγματα που λέμε) *
(οι φωτογραφίες επίσης θαν' δικές μου αν σάς τό πω  – αλλά πολλές άλλες φωτογραφίες, πίνακες, σχέδια και γκραβούρες, αν δεν σάς πω κάτι άλλο, θα είναι από κάποια σελίδα ιντερνετική – και, φυσικά, όπου βρίσκω τό όνομα τού δημιουργού τό αναφέρω)



 

μπορείτε επίσης να δείτε (αν έχετε διάθεση μόνο για πεζογραφία) (και για λίγα ίσως πράγματα παραπάνω για μένα) τήν ιστοσελίδα μου  απολίτιστες τέχνες : εκεί είναι και εκτενέστατα τμήματα από τά (εκδομένα και ανέκδοτα) μυθιστορήματα που έχω μέχρι τώρα ετοιμάσει για εδώ  ^ < > # + = και θα ακολουθήσουνε, θέλω να ελπίζω σύντομα, και τά (ακόμα πιο) εκτενή τους κείμενα (ολόκληρα) : σκοπεύω να εκδόσω τά πάντα εναερίως δηλαδή στο ιντερνέτ



*
(επ' αυτού να θεωρώ ότι θα θεωρήσετε αυτονόητα τά όσα γράφει τό εξαιρετικό μπλοκάκι τής L' Enfant de la Haute Mer για τούς όρους αναδημοσίευσης)
και να συμπληρώσω ότι δεν είναι αξιοπρεπές να κλέβει κανείς άλλους, όταν έχει έναν εαυτό απ' τόν οποίο μπορεί να κλέψει ελεύθερα – και μην υποτιμάτε τή δημιουργικότητά σας : όσοι τό 'καναν τιμωρήθηκαν και τούς είδαμε να ασχημαίνουν.

© ο πίνακας τού τίτλου : david hockney : Not Very Big Blue Balls (λεπτομέρεια), 1991, oil on canvas (98,10 x 128,60 cm), η μαυρόασπρη φωτογραφία δικιά μου (δηλαδή τής γάτας μου) (τήν εποχή που δεν υπήρχανε ακόμα τά λαπτόπ) © ο πίνακας στο μπάνερ για τήν ιστοσελίδα με τά βιβλία μου (λεπτομέρεια) : δικός μου, 1989  ©  τό χαρακτικό με τούς κρεμασμένους : από τήν 1η έκδοση τών ποιημάτων τού françois villon, παρίσι 1489  ©

 

και τό άπειρο να συμφιλιωθούμε

giordano bruno stiftung / emily brontë
herbert marcuse / γιάννης ξενάκης
tom waits και david bowie
happy few / stachtes / silentcrossing
talisker μαύρη / talisker πορφυρή /
ροΐδης
αγριμολόγος / gatouleas / κελαηδίσματα
post.scriptum.inter - action και ο άλλος ρο
undantag και omadeon και ρενάτα
μπαλόνι κόκκινο / head-charge / κατερίνα
l' enfant de la haute mer και γιώργος μίχος
ο δρόμος με τίς φάμπρικες
/ geographies
έγκλημα και τιμωρία / tsironakos

φώτης τερζάκης / the act of touching
no budget / futura
maya's life / maya's playground
positive atheism και jane austen
heinrich von kleist / gregory markopoulos
emily dickinson ή walther von der
vogelweide

κι άλλα πολλά μπλοκάκια και σελίδες
και όχι μόνο για τή
γλώσσα και λοιπά
που θα τά πούμε εν καιρώ στις από
δίπλα
αριστερά πολυλογίες

 

 

τά εκδομένα μου βιβλία :

συνεργασίες :

 
από εκατό δρόμουs

χαρη λέει στο: 12 τό εγώ είναι άλλη :
ανώνυμα λέει στο: 12 τό εγώ είναι άλλη :
χαρη λέει στο: 21 : επιτάφια μπλουζ τού ιωάννη σεβαστιανού
Aikaterini Tempeli λέει στο: 21 : επιτάφια μπλουζ τού ιωάννη σεβαστιανού
Aikaterini Tempeli λέει στο: 21 : επιτάφια μπλουζ τού ιωάννη σεβαστιανού
χαρη λέει στο: 2 τείχη τοίχοι τύχη
ανώνυμα λέει στο: 2 τείχη τοίχοι τύχη
χαρη λέει στο: 21 : επιτάφια μπλουζ τού ιωάννη σεβαστιανού
undantag λέει στο: 21 : επιτάφια μπλουζ τού ιωάννη σεβαστιανού
χαρη λέει στο: 8 μια ωραία μαργαρίτα εις τά δάση μια φορά ... ...
Aikaterini Tempeli λέει στο: 8 μια ωραία μαργαρίτα εις τά δάση μια φορά ... ...
χαρη λέει στο: 20 choderlos de laclos : ... τό παράδοξο ως αφετηρία τής αλήθειας
gatouleas λέει στο: 20 choderlos de laclos : ... τό παράδοξο ως αφετηρία τής αλήθειας
χαρη λέει στο: 20 choderlos de laclos : ... τό παράδοξο ως αφετηρία τής αλήθειας
Aikaterini Tempeli λέει στο: 20 choderlos de laclos : ... τό παράδοξο ως αφετηρία τής αλήθειας
χαρη λέει στο: 20 choderlos de laclos : ... τό παράδοξο ως αφετηρία τής αλήθειας
tsal λέει στο: 20 choderlos de laclos : ... τό παράδοξο ως αφετηρία τής αλήθειας
χαρη λέει στο: 19 ευχές με (τίς) ευκαιρίες...
ανώνυμα λέει στο: 19 ευχές με (τίς) ευκαιρίες...
ανώνυμα λέει στο: 19 ευχές με (τίς) ευκαιρίες...
κόκκινο μπαλόνι λέει στο: 19 ευχές με (τίς) ευκαιρίες...
ανώνυμα λέει στο: 19 ευχές με (τίς) ευκαιρίες...
head charge λέει στο: 19 ευχές με (τίς) ευκαιρίες...
χαρη λέει στο: 19 ευχές με (τίς) ευκαιρίες...
head charge λέει στο: 19 ευχές με (τίς) ευκαιρίες...
head charge λέει στο: 19 ευχές με (τίς) ευκαιρίες...
χαρη λέει στο: 19 ευχές με (τίς) ευκαιρίες...
Post.Scriptum.Inter-Action. λέει στο: 19 ευχές με (τίς) ευκαιρίες...
χαρη λέει στο: 19 ευχές με (τίς) ευκαιρίες...
Post.Scriptum.Inter-Action. λέει στο: 19 ευχές με (τίς) ευκαιρίες...




αρχείο



νοέμβριος 2012(2)

21 : επιτάφια μπλουζ τού ιωάννη σεβαστιανού
9 σαβουάρ βιβρ

φεβρουάριος 2010(1)

20 choderlos de laclos : ... τό παράδοξο ως αφετηρία τής αλήθειας

δεκέμβριος 2009(2)

12 τό εγώ είναι άλλη :
19 ευχές με (τίς) ευκαιρίες...

νοέμβριος 2009(3)

γ υποκριτικό διάλειμμα
17 γλωσσικά
18 gottfried von strassburg

οκτώβριος 2009(2)

15 american stories (θετικισμός και πολυλογίες)
16 οι γάμοι

σεπτέμβριος 2009(2)

13 περί βιβλίων
14 υπό ξένην σημαία

αύγουστος 2009(8)

α β γ : γραψίματα και σχόλια
5 περί ψεμμάτων (συνέχεια) : καβάφης
6 καβάφης / περί έρωτος
7 γιατί η βία είναι μία αηδία
8 μια ωραία μαργαρίτα εις τά δάση μια φορά ... ...
β γενικές δοκιμές : απόπειρα μεταφοράς t. s. e.
10 τό θηρίο στο χαλί
11 περί αναρχίας ...

ιούλιος 2009(5)

1 χαρισμένα (και αντί εισαγωγής)
2 τείχη τοίχοι τύχη
3 τό χαλί τών επικαίρων
α διάλειμμα για τό μπλουζ τού πρίγκηπα
4 η τέχνη τής πολιτικής ψευδολογίας






άλλοι σύνδεσμοι









          επαφή

           



           Site Meter